Terapia Gestalt: na czym polega i dla kogo jest ten nurt

Czym jest terapia Gestalt

Terapia Gestalt to nurt psychoterapii humanistycznej. Praca skupia się na tym, czego osoba doświadcza w danej chwili, w kontakcie z terapeutą, oraz na tym, jak w tym kontakcie ujawniają się wzorce z przeszłości. Powstała w połowie XX wieku jako alternatywa dla psychoanalizy. Założenie było proste: człowiek ma naturalną zdolność do rozwoju i samoregulacji, jeśli odzyska pełny kontakt z własnymi emocjami, ciałem i otoczeniem.

Nazwa nurtu pochodzi od niemieckiego słowa Gestalt. Oznacza całościową formę albo wzorzec, którego nie da się sprowadzić do sumy części. W terapii to pojęcie przekłada się na traktowanie człowieka jako całości: myśli i emocji razem z ciałem, zamiast koncentrowania się wyłącznie na pojedynczym objawie.

Gestalt należy do rodziny terapii humanistyczno-doświadczeniowych. Obok niej mieszczą się w niej podejście skoncentrowane na osobie Carla Rogersa i terapia egzystencjalna. Łączy je jedno założenie. Zmianę umożliwia autentyczna relacja terapeutyczna, oparta na akceptacji i obecności terapeuty, nie sama technika.

Skąd wziął się ten nurt: Perls i rozwój w Polsce

Teorię terapii Gestalt sformułowali Fritz Perls, Ralph Hefferline i Paul Goodman w książce „Gestalt Therapy: Excitement and Growth in the Human Personality” z 1951 roku, a współtwórczynią samego podejścia była też żona Fritza, Laura Perls. Książkę wydano w Nowym Jorku, nakładem Julian Press. Fritz Perls szkolił się wcześniej w tradycji psychoanalitycznej i uczestniczył w seminariach Wilhelma Reicha w Wiedniu, zanim wraz z żoną Laurą, także psychoanalityczką, zaczął rozwijać własne podejście.

Para wyemigrowała z Niemiec w 1933 roku, najpierw do Holandii, potem do Republiki Południowej Afryki. W 1946 roku osiedliła się w Nowym Jorku. Tam, razem z pisarzem i eseistą Paulem Goodmanem, sformułowali teorię, w której centralne miejsce zajęły pojęcia kontaktu, świadomości i „tu i teraz”, zaczerpnięte częściowo z fenomenologii i egzystencjalizmu.

Do Polski nurt trafił wcześniej, niż mogłoby się wydawać. Pierwsza pracownia umiejętności psychologicznych z elementami Gestalt powstała w Krakowie w 1986 roku, z inicjatywy między innymi Zofii Pierzchały. Dwa lata później ten sam krąg założył Ośrodek Gestalt przy Polskim Towarzystwie Psychologicznym, jeszcze przed transformacją ustrojową. Instytucjonalny rozwój przyspieszył dopiero po 1989 roku, gdy otworzyły się możliwości szkoleń u zachodnich trenerów. W 2001 roku powstał Instytut Integralnej Psychoterapii Gestalt, a w 2005 roku, w Krakowie, Polskie Towarzystwo Psychoterapii Gestalt, które w 2016 roku uzyskało pełną akredytację europejskiego stowarzyszenia EAGT.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Na czym polega praca w terapii Gestalt

Praca w terapii Gestalt opiera się na trzech elementach: świadomości tego, co dzieje się teraz, pełnym kontakcie z terapeutą i otoczeniem, oraz badaniu, jak osoba ten kontakt przerywa. Terapeuta rzadko pyta „dlaczego to się dzieje”. Częściej pyta „co teraz czujesz” i „co dzieje się w twoim ciele, gdy to mówisz”.

Cykl kontaktu to ważne pojęcie w tym podejściu. Obejmuje pojawienie się potrzeby, jej rozpoznanie, działanie, zaspokojenie i wycofanie się. Gestalt zakłada, że objawy psychiczne, na przykład chroniczny lęk albo poczucie pustki, często wynikają z zablokowania tego cyklu w jednym z etapów, choćby przez unikanie kontaktu z własną złością.

Terapeuta pracuje też z mechanizmami przerywania kontaktu. Introjekcja to bezkrytyczne przyjmowanie cudzych przekonań, projekcja to przypisywanie innym własnych uczuć, a retrofleksja to sytuacja, w której emocja kierowana do innych zostaje zwrócona przeciwko sobie. Osobnym mechanizmem jest konfluencja, czyli zlewanie się z drugą osobą kosztem własnych granic. Rozpoznanie, który z tych mechanizmów dominuje, jest częścią pracy terapeutycznej, nie gotową etykietą z pierwszej sesji.

Jak wygląda sesja: eksperyment i puste krzesło

Sesja terapii Gestalt może zaczynać się od zwrócenia uwagi na aktualne doświadczenie, nie od relacji z minionego tygodnia. Czasem obejmuje eksperyment. Terapeuta proponuje wtedy krótkie działanie, które ujawnia coś, czego nie widać w samej rozmowie: zwrócenie uwagi na oddech, spowolnienie zdania, powtórzenie go głośniej, albo ruch ciała.

Najbardziej rozpoznawalną techniką jest praca z pustym krzesłem. Osoba zwraca się w niej do wyobrażonej postaci, na przykład rodzica albo dawnej wersji siebie, siedzącej na drugim krześle, a czasem zamienia się miejscami, by odpowiedzieć z tamtej perspektywy. To jednak jedna z wielu technik, nie synonim całej terapii. Równie często sesja polega na uważnej rozmowie, bez żadnego rekwizytu.

Charakterystyczna jest też większa obecność terapeuty: ujawnia on więcej z siebie niż w podejściach bardziej neutralnych. Mówi, co sam zauważa albo czuje w kontakcie z osobą, z którą pracuje, traktując to jako materiał do pracy, nie zakłócenie procesu. Taka obecność jest celowym elementem metody, nie odstępstwem od niej.

Dla kogo jest terapia Gestalt, a dla kogo nie jest dobrym pierwszym wyborem

Terapia Gestalt dobrze sprawdza się u osób, które chcą pracować nad kontaktem z własnymi emocjami. Mniej pasuje, gdy liczy się ustrukturyzowana praca nad jednym, nazwanym objawem. Sprawdza się też tam, gdzie sama rozmowa o przeszłości nie przynosi zmiany, a pomaga dopiero nowe doświadczenie w gabinecie.

Wybór między Gestalt a innym nurtem to często kwestia preferencji co do sposobu pracy, nie sztywnej reguły klinicznej. Poniższe zestawienie pokazuje, kiedy warto rozważyć też inną opcję.

• bliżej Gestalt: chęć pracy nad kontaktem z emocjami, ciałem i autentycznością w relacjach, bez sztywnej struktury
• bliżej Gestalt: rozmowa o samej historii problemu nie przynosi zmiany, pomaga dopiero nowe doświadczenie w gabinecie
• warto rozważyć coś innego: ostry kryzys, nasilone myśli samobójcze albo epizod psychotyczny, gdzie najpierw liczy się szybka stabilizacja pod opieką psychiatryczną
• warto zapytać o alternatywę: dobrze nazwany objaw, dla którego wolisz pracować według gotowego, ustrukturyzowanego planu

Co mówią badania o skuteczności terapii Gestalt

Metaanaliza Bretza, Heekerensa i Schmitza z 1994 roku objęła 38 badań nad terapią Gestalt z lat 1970 do 1986. Wykazała, że terapia Gestalt jest skuteczną metodą leczenia, nieustępującą innym porównywanym podejściom. To jedna z niewielu metaanaliz poświęconych wyłącznie Gestalt. Dalsze wnioski o skuteczności nurtu czerpie się głównie z badań nad całą rodziną terapii humanistyczno-doświadczeniowych, do której Gestalt należy.

Elliott, Greenberg, Watson, Timulak i Freire przygotowali w 2013 roku obszerny rozdział o skuteczności terapii humanistyczno-doświadczeniowych dla podręcznika Bergin and Garfield's Handbook of Psychotherapy and Behavior Change. Przeanalizowali niemal 200 badań. Wykazali efekty porównywalne z innymi głównymi nurtami psychoterapii, zastrzegając, że badań wysokiej jakości, randomizowanych i z dużą próbą, jest w tej rodzinie nurtów mniej niż w terapii poznawczo-behawioralnej.

Baza dowodowa Gestalt jest słabsza pod względem liczby i jakości badań niż w CBT. Nie brakuje jej jednak całkiem. Różnica dotyczy też tego, dla ilu zaburzeń istnieją osobne, dopracowane protokoły: CBT ma ich znacznie więcej, co ułatwia porównania w badaniach klinicznych.

Terapia Gestalt a terapia poznawczo-behawioralna: czym się różnią

Terapia poznawczo-behawioralna pracuje nad zmianą konkretnych myśli i zachowań według ustalonego planu, z zadaniami między sesjami. Gestalt skupia się za to na doświadczeniu obecnej chwili i rzadko korzysta z pracy domowej w tej formie. Cel bywa podobny, na przykład zmniejszenie lęku. Droga dojścia do niego jest w obu nurtach inna, co pokazuje poniższe zestawienie.

Wybór między nimi zależy głównie od tego, czego szuka osoba zgłaszająca się na terapię. Jednej wystarczy jasna struktura i konkretny objaw do przepracowania. Inna potrzebuje przestrzeni, żeby zbadać, co czuje i jak wchodzi w kontakt z innymi. Terapeuci obu nurtów coraz częściej pożyczają od siebie techniki, więc granica w praktyce bywa mniej ostra niż w podręcznikach.

Ile trwa praca w tym nurcie i jak często są sesje

Terapia Gestalt nie ma jednego, sztywno określonego protokołu długości, w odróżnieniu od wielu ustrukturyzowanych programów CBT. Czas trwania ustala się indywidualnie, zależnie od celu pracy i tempa zmian. Sesje odbywają się zwykle raz w tygodniu. Trwają około pięćdziesięciu minut, podobnie jak w większości nurtów psychoterapii indywidualnej.

Praca nad pojedynczym, dobrze określonym tematem bywa krótsza. Głębsza praca nad wzorcami w relacjach i kontakcie z emocjami trwa zwykle miesiącami, czasem dłużej niż rok. O tempie i długości terapii decyduje się wspólnie z terapeutą, zwykle po kilku pierwszych spotkaniach, gdy widać już, jak osoba pracuje w tym podejściu.

PsychoLogic

Jak skutecznie regulować emocje?

Gestalt a psychologia postaci: skąd biorą się zarzuty o sektę

Terapia Gestalt i psychologia postaci to dwie różne dziedziny. Psychologia postaci bada, jak mózg scala pojedyncze bodźce w całościowe wzorce percepcji. Łączy je wyłącznie inspiracja tym samym niemieckim pojęciem Gestalt. Terapia przejęła z psychologii postaci ideę całości nieredukowalnej do sumy części, ale rozwinęła z niej osobną metodę pracy klinicznej, bez związku instytucjonalnego z twórcami psychologii postaci, na przykład Maxem Wertheimerem.

Skojarzenia z sektą albo z ruchami religijnymi mają konkretne źródło historyczne. Fritz Perls prowadził od 1963 roku warsztaty w kalifornijskim ośrodku Esalen Institute, ważnym miejscu ruchu potencjału ludzkiego. Tam Gestalt mieszał się z medytacją, pracą z ciałem i elementami duchowości Wschodu. Część środowiska akademickiego krytykowała wtedy zachodnie skrzydło Gestalt za odejście od klinicznego rygoru w stronę widowiskowych warsztatów. Sam Perls, w jednym z ostatnich tekstów, przestrzegał przed tym, co nazwał sprzedawcami natychmiastowej radości.

Współczesna terapia Gestalt, prowadzona zgodnie ze standardami zawodowymi, nie ma nic wspólnego z żadnym wyznaniem ani ruchem religijnym. Warto sprawdzić, czy dana osoba ma certyfikat po ukończonym szkoleniu i pracuje pod bieżącą superwizją, bo samo posługiwanie się nazwą „terapia Gestalt” tego nie gwarantuje. Jeśli ktoś proponuje „terapię Gestalt” połączoną z ideologią, rytuałem grupowym albo naciskiem na lojalność wobec lidera, to sygnał nadużycia pojedynczej osoby, nie metody opisanej w literaturze fachowej.

Jak znaleźć terapeutę Gestalt i w jakim nurcie pracujemy w PsychoNovatis

W PsychoNovatis nie prowadzimy terapii Gestalt. Pracujemy w nurcie poznawczo-behawioralnym, w którym terapię prowadzi pięć specjalistek: Martyna Jakubiszak, Marcela Kwiecień, Izabela Stanowska, Paula Kozaczuk i Magdalena Pliżga-Szwajgier, a terapię rodzinną Magdalena Pliżga-Szwajgier. Przyjmujemy osoby od piętnastego roku życia. Robimy to w dwóch gabinetach w Lublinie: na Wrotkowie przy ulicy Nałkowskich 213g oraz w Śródmieściu przy ulicy Misjonarskiej 20, a także online.

Szukając terapeuty Gestalt, sprawdź, czy ukończył szkolenie w akredytowanym instytucie, na przykład należącym do European Association for Gestalt Therapy, i czy pracuje pod bieżącą superwizją. W Polsce certyfikaty przyznaje między innymi Polskie Towarzystwo Psychoterapii Gestalt, które publikuje listę terapeutów z certyfikatem na swojej stronie.

Czasem po lekturze tego tekstu bliższe okazuje się inne podejście. Jeśli wolisz strukturę i konkretny plan pracy nad objawem, zapytaj o terapię poznawczo-behawioralną. Rozmowa wstępna to dobry moment, żeby zapytać terapeutę wprost, w jakim nurcie pracuje i dlaczego uważa go za trafny w danej sytuacji, niezależnie od tego, do kogo trafisz.

Terapia Gestalt: najważniejsze w skrócie

Terapia Gestalt to nurt humanistyczny, w którym pracuje się nad tym, co dzieje się tu i teraz, w kontakcie z terapeutą, a nie nad rekonstrukcją przeszłości. Puste krzesło jest jedną z jej technik, nie całą metodą, a baza badawcza jest skromniejsza niż w terapii poznawczo-behawioralnej. W PsychoNovatis pracujemy w nurcie poznawczo-behawioralnym.

• terapia Gestalt to nurt humanistyczny skupiony na doświadczeniu tu i teraz, w kontakcie z terapeutą
• powstała w Nowym Jorku, opisana w książce Perlsa, Hefferline'a i Goodmana z 1951 roku
• do Polski trafiła korzeniami jeszcze przed 1989 rokiem, rozwinęła się instytucjonalnie po transformacji
• puste krzesło to jedna z technik, nie synonim całej terapii
• terapia Gestalt to nie psychologia postaci, mimo wspólnej nazwy i inspiracji
• baza dowodowa jest słabsza niż w CBT, ale metaanalizy pokazują efekty porównywalne z innymi nurtami
• w PsychoNovatis nie prowadzimy terapii Gestalt, pracujemy w nurcie poznawczo-behawioralnym