Diagnoza depresji: kto ją stawia i jak wygląda krok po kroku

Kto stawia rozpoznanie depresji

Rozpoznanie depresji w rozumieniu klasyfikacji medycznej stawia lekarz, zwykle psychiatra. Tylko on zleca leczenie farmakologiczne i wypisuje receptę. Psycholog oraz psychoterapeuta oceniają zgłaszane objawy i prowadzą samą terapię. Formalnej diagnozy medycznej w rozumieniu ICD nie stawiają, tak jak nie przepisują leków.

Rozgraniczenie kompetencji jest tu jednoznaczne. Nie zależy od doświadczenia czy stażu danej osoby: prawo do stawiania rozpoznań medycznych i do farmakoterapii mają wyłącznie lekarze. PsychoNovatis prowadzi konsultacje psychologiczne oraz psychoterapię dla dorosłych i młodzieży od 15. roku życia. Specjalistka ocenia zgłaszane objawy i pomaga zaplanować dalsze kroki. Rozpoznania lekarskiego jednak nie stawia, tak jak nie wypisuje recepty.

Ocena prowadzona przez psychologa czy psychoterapeutę nie jest przez to mniej wartościowa. Odpowiada tylko na inne pytanie: nie w jakim rozpoznaniu według ICD mieszczą się objawy, ale jak wygląda codzienne funkcjonowanie danej osoby. Liczy się też, jaka forma pomocy jest akurat potrzebna. To inne pytanie, nie gorsze. Jeśli obraz objawów wskazuje na konieczność farmakoterapii albo rozpoznania medycznego, naturalnym krokiem jest skierowanie do lekarza psychiatry.

Jak wygląda pierwsza wizyta w diagnozie depresji

Pierwsza wizyta w procesie diagnozy depresji opiera się na wywiadzie klinicznym. Specjalista pyta o rodzaj objawów oraz moment ich pojawienia się. Ustala też czas trwania, a do tego pyta, jak bardzo utrudniają pracę, naukę, relacje i codzienne obowiązki. Rozmowa uwzględnia dodatkowo możliwe przyczyny somatyczne, które lekarz weryfikuje osobno.

Wywiad obejmuje pytania o nastrój, poziom energii, sen, apetyt i koncentrację. Dotyczy też tego, od kiedy dokładnie te zmiany trwają, bo czas trwania objawów ma znaczenie dla dalszego rozpoznania.

Specjalista pyta też, czy podobne trudności zdarzały się już wcześniej. Pyta również, jak wygląda funkcjonowanie w pracy, w domu i w relacjach. Stopień ograniczenia codziennego funkcjonowania jest bowiem jednym z warunków rozpoznania depresji.

Wykluczenie przyczyn somatycznych zwykle wymaga oceny lekarskiej. Obniżony nastrój i spadek energii mogą mieć źródło w chorobach ciała, nie w zaburzeniu psychicznym. Dlatego pierwsza wizyta u psychologa czy psychoterapeuty często kończy się rekomendacją konsultacji lekarskiej, jeśli obraz objawów tego wymaga, a nie od razu gotowym rozpoznaniem.

• Specjalista pyta o nastrój, poziom energii, sen, apetyt i koncentrację w ostatnim czasie.
• Pyta też, od kiedy dokładnie trwają te zmiany, bo czas trwania objawów ma znaczenie dla rozpoznania.
• Sprawdza, czy podobne trudności zdarzały się już wcześniej w życiu danej osoby.
• Ocenia też, jak wygląda funkcjonowanie w pracy, w domu i w relacjach, bo to jeden z warunków rozpoznania.

PsychoLogic

Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Kryteria rozpoznania depresji

Rozpoznanie depresji wymaga dwóch grup objawów. Do podstawowych należą obniżony nastrój i utrata zdolności do odczuwania przyjemności. Muszą do nich dołączyć objawy dodatkowe. Całość ma trwać co najmniej dwa tygodnie i wyraźnie ograniczać codzienne funkcjonowanie. Sam smutek trwający kilka dni tego warunku nie spełnia.

W klasyfikacji ICD-11 Światowej Organizacji Zdrowia, obowiązującej międzynarodowo od 2022 roku, depresję opisują trzy główne kody. 6A70 oznacza pojedynczy epizod depresyjny, czyli pierwszy w życiu okres choroby. 6A71 to depresja nawracająca, gdy epizodów było już kilka. 6A72 oznacza dystymię, czyli przewlekle obniżony nastrój o mniejszym nasileniu, trwający jednak znacznie dłużej.

W polskiej dokumentacji medycznej, na przykład na zwolnieniach lekarskich, częściej widać starszą klasyfikację ICD-10: F32 oznacza tam epizod depresyjny, F33 depresję nawracającą, a F34.1 dystymię. Oba systemy opisują te same zjawiska kliniczne, tylko innymi symbolami, dlatego kod z dokumentacji lepiej omówić wprost z lekarzem, który go wpisał, niż odczytywać go wyłącznie z tabeli w internecie.

Czym jest PHQ-9 i do czego służy

PHQ-9 to kwestionariusz przesiewowy złożony z dziewięciu pytań. Wypełnia się go samodzielnie, oceniając nasilenie typowych objawów depresji odczuwanych w ciągu ostatnich dwóch tygodni. Kwestionariusz pomaga zorientować się w nasileniu tych objawów, ale sam w sobie nie jest narzędziem rozpoznania depresji ani jej nie zastępuje.

Każde z dziewięciu pytań odpowiada jednemu kryterium depresji z klasyfikacji DSM-IV, na przykład obniżonemu nastrojowi, problemom ze snem czy trudności z koncentracją. Osoba wypełniająca ocenia każdy objaw w skali od 0, czyli „wcale”, do 3, czyli „prawie każdego dnia”, biorąc pod uwagę ostatnie dwa tygodnie. Suma punktów mieści się między 0 a 27, a próg 5 punktów odpowiada już depresji łagodnej, 20 punktów depresji ciężkiej. Badanie walidacyjne Kroenke, Spitzera i Williamsa z 2001 roku objęło 6000 pacjentów w 8 placówkach podstawowej opieki zdrowotnej i 7 poradniach ginekologiczno-położniczych. Wynik od 10 punktów wzwyż miał w nim czułość 88 procent i swoistość 88 procent w wykrywaniu dużej depresji, potwierdzoną niezależnym wywiadem klinicznym u 580 pacjentów. Liczby nie zastępują jednak rozmowy z człowiekiem. Wysoki wynik nie oznacza, że dana osoba na pewno ma depresję. Oznacza, że warto umówić konsultację ze specjalistą, który spojrzy na objawy szerzej niż sam kwestionariusz.

PHQ-9 bywa też punktem wyjścia do rozmowy podczas konsultacji: pozwala nazwać objawy w usystematyzowany sposób i porównać ich nasilenie w czasie, jeśli wypełnia się go wielokrotnie. W badaniu z 2001 roku trafność kwestionariusza potwierdzono dodatkowo 20-punktową skalą oceny funkcjonowania SF-20, a wyższe wyniki PHQ-9 wiązały się z gorszym wynikiem na wszystkich jej 6 podskalach. Sam wynik liczbowy, bez rozmowy ze specjalistą, niewiele jednak mówi o tym, co dalej robić.

• PHQ-9 to dziewięć pytań, oceniane w skali od 0, czyli wcale, do 3, czyli prawie każdego dnia.
• Suma punktów mieści się między 0 a 27, przy czym już 5 punktów odpowiada depresji łagodnej, a 20 depresji ciężkiej.
• Wynik od 10 punktów wzwyż miał w badaniu walidacyjnym czułość 88 procent i swoistość 88 procent w wykrywaniu dużej depresji.

Czym różni się test przesiewowy od diagnozy depresji

Test przesiewowy, taki jak PHQ-9, wskazuje wyłącznie prawdopodobieństwo, że zgłaszane objawy odpowiadają depresji. Podpowiada, czy warto zgłosić się po pomoc. Rozpoznanie depresji to jednak coś więcej niż wynik kwestionariusza. Wymaga rozmowy ze specjalistą i pogłębionego wywiadu klinicznego, a do tego wykluczenia innych przyczyn podobnego obrazu objawów.

Różnica jest praktyczna. Dwie osoby z identycznym wynikiem testu mogą mieć inną sytuację po rozmowie ze specjalistą: jedna zmaga się z depresją, druga z długotrwałym stresem albo żałobą, które w kwestionariuszu dają podobny obraz. Rozpoznanie porządkuje to, czego sam wynik liczbowy nie jest w stanie rozróżnić.

Dlatego wysoki wynik testu przesiewowego najlepiej potraktować jako sygnał do umówienia konsultacji, nie jako gotową odpowiedź na pytanie, co dolega. Rozmowa ze specjalistą pozwala też ocenić, czy w danym przypadku wystarczy psychoterapia, czy potrzebna jest również konsultacja lekarska.

Jakie badania może zlecić lekarz przed rozpoznaniem depresji

Przed ostatecznym rozpoznaniem depresji lekarz może zlecić podstawowe badania. Wykluczają one somatyczne przyczyny obniżonego nastroju, na przykład choroby tarczycy albo niedobory wybranych witamin. Objawy takich stanów bywają bardzo podobne do depresji. Pominięcie tego kroku grozi błędnym rozpoznaniem, a w efekcie niewłaściwym leczeniem.

Niedoczynność tarczycy potrafi dawać spowolnienie i spadek energii. Bywa też źródłem obniżonego nastroju bardzo zbliżonego do depresji. To dlatego badanie hormonu TSH należy do częściej zlecanych na tym etapie.

Lekarz bierze pod uwagę też niedobory, na przykład witaminy D czy witamin z grupy B. Sprawdza również przyjmowane leki i inne choroby przewlekłe. Obie rzeczy mogą bowiem wpływać na nastrój oraz poziom energii.

Dobór konkretnych badań zależy od obrazu klinicznego danej osoby i należy do lekarza, nie do psychologa czy psychoterapeuty, który może jedynie zasugerować konsultację, gdy w rozmowie pojawi się coś, co brzmi bardziej jak choroba ciała niż jak zaburzenie nastroju. Jeśli podczas konsultacji psychologicznej pojawia się podejrzenie przyczyny somatycznej, naturalnym krokiem jest skierowanie do lekarza rodzinnego albo psychiatry, zanim postawi się jakiekolwiek rozpoznanie.

Co odróżnia depresję od innych stanów

Obniżony nastrój towarzyszy wielu stanom, które nie są depresją: żałobie po stracie bliskiej osoby, wypaleniu zawodowemu czy zaburzeniom lękowym. Rozróżnienie między nimi wymaga oceny specjalisty, nie samej listy objawów. Osobnej uwagi wymaga choroba afektywna dwubiegunowa, bo pomyłka w tym miejscu zmienia dalsze leczenie.

Żałoba, w odróżnieniu od depresji, zwykle wiąże się bezpośrednio ze stratą. Ma zmienny przebieg w czasie i pozostawia przestrzeń na chwile ulgi. U części osób może jednak przejść w pełny epizod depresyjny.

Wypalenie zawodowe koncentruje się wokół pracy i zwykle łagodnieje po odpoczynku albo zmianie sytuacji zawodowej. Depresja natomiast obejmuje szerzej całe funkcjonowanie i nie mija po samym urlopie.

Zaburzenia lękowe i depresja często współwystępują, a objawy potrafią się nakładać: niepokój, problemy ze snem, trudności z koncentracją. Dlatego wywiad uwzględnia oba kierunki naraz. Pytanie o epizody wyraźnie podwyższonego nastroju, zwiększonej energii czy skróconej potrzeby snu jest stałym elementem rozmowy. Ich obecność w historii zmienia bowiem rozpoznanie na chorobę afektywną dwubiegunową, a wraz z nim sposób leczenia.

PsychoLogic

Dlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?

Jak przygotować się do wizyty diagnostycznej

Do wizyty diagnostycznej warto przygotować kilka informacji. Od kiedy trwają objawy i co się zmieniło w porównaniu do wcześniejszego funkcjonowania. Jakie leki i suplementy się przyjmuje. Czy ktoś w rodzinie chorował na depresję albo zaburzenie psychiczne. Takie przygotowanie skraca i porządkuje pierwszą rozmowę.

Przydatne bywa spisanie osi czasu: kiedy pojawiły się pierwsze objawy, czy narastały stopniowo czy pojawiły się nagle. Warto zanotować też, czy w tym okresie wydarzyło się coś, co mogło mieć znaczenie, na przykład strata bliskiej osoby, zmiana pracy albo choroba. Przydaje się również notatka o tym, co konkretnie jest teraz trudniejsze niż wcześniej: sen, koncentracja, relacje z innymi, codzienne obowiązki.

Informacja o przyjmowanych lekach ma znaczenie, także tych niezwiązanych ze zdrowiem psychicznym. Część leków i substancji może bowiem wpływać na nastrój. Historia zaburzeń psychicznych w rodzinie nie przesądza o rozpoznaniu, ale jest jedną z informacji, które specjalista bierze pod uwagę przy ocenie całej sytuacji.

Co się dzieje po rozpoznaniu depresji

Po postawieniu rozpoznania wspólnie ustala się plan dalszego postępowania: samą psychoterapię, farmakoterapię prowadzoną przez psychiatrę albo połączenie obu tych form pomocy. Decyzja o konkretnym kierunku leczenia należy do lekarza i pacjenta. Zależy od nasilenia objawów, wcześniejszych doświadczeń oraz osobistych preferencji danej osoby.

Przy łagodniejszym nasileniu objawów często wystarcza sama psychoterapia. Przy nasileniu umiarkowanym i ciężkim lekarz częściej rozważa dołączenie leczenia farmakologicznego, co odpowiada modelowi stopniowanej opieki opisanemu w brytyjskich wytycznych NICE z 2022 roku, choć to lekarz, nie wytyczne, ocenia sytuację konkretnego pacjenta. Wybór metody nie jest jednorazowy: plan leczenia bywa korygowany w trakcie, zależnie od tego, jak przebiega poprawa.

PsychoNovatis prowadzi konsultacje i psychoterapię. Jeśli plan leczenia obejmuje też farmakoterapię, tę część prowadzi lekarz psychiatra spoza naszej placówki. Warto z nim ustalić dalsze kroki równolegle do psychoterapii. Rozpoznań lekarskich nie stawiamy i recept nie wystawiamy, ale towarzyszymy w tej części procesu, którą faktycznie prowadzimy.

Diagnoza depresji: najważniejsze w skrócie

Diagnozę depresji stawia lekarz, najczęściej psychiatra. Opiera się na wywiadzie klinicznym, czasie trwania objawów i stopniu ograniczenia codziennego funkcjonowania, a wcześniej wyklucza przyczyny somatyczne i inne stany o podobnym obrazie. Psycholog i psychoterapeuta oceniają objawy i prowadzą terapię, ale formalnego rozpoznania medycznego nie stawiają.

Test przesiewowy PHQ-9 nie zastępuje tego procesu: wskazuje jedynie, że warto umówić konsultację, a diagnozy nie stawia sam z siebie. Do wizyty warto przygotować kilka informacji: od kiedy trwają objawy, co się zmieniło, jakie leki się przyjmuje i czy ktoś w rodzinie chorował.

To, że rozpoznanie zostało postawione, nie kończy procesu, tylko go otwiera: dopiero wtedy ustala się, czy wystarczy psychoterapia, czy potrzebne jest też leczenie farmakologiczne prowadzone przez psychiatrę.