Depresja u seniorów: objawy, przyczyny i leczenie

Dlaczego depresja u seniorów bywa brana za zwykłą starość

Obniżony nastrój, wycofanie z kontaktów i spowolnienie u osoby starszej nie są naturalnym etapem starzenia się. To objawy depresji, które można skutecznie leczyć. Traktowanie ich jako nieuniknionej kolei rzeczy to najczęstszy powód, dla którego depresja u seniorów zostaje niezauważona, nieleczona.

Ten stereotyp działa w dwie strony. Rodzina tłumaczy zmianę wiekiem, a sam senior często myśli podobnie, więc nie szuka pomocy ani nie wspomina o niej lekarzowi rodzinnemu przy okazji zwykłej wizyty.

Skutek jest podobny, niezależnie od tego, kto pierwszy przyjmie błędne wytłumaczenie: epizod trwa dłużej, zanim ktokolwiek nazwie go po imieniu. Dalsza część tekstu pokazuje obraz objawów. Pokazuje też, czym różni się od otępienia. Podpowiada wreszcie, co realnie pomaga.

Objawy depresji u seniorów: co widać najpierw

U seniora depresja częściej pokazuje się przez ciało niż przez słowa o smutku. Typowe są dolegliwości bólowe. Częste są też problemy ze snem i spadek apetytu. Dochodzą do tego drażliwość i nasilony lęk. Sam obniżony nastrój bywa zgłaszany rzadziej, dopiero na wyraźne pytanie.

Duża depresja występuje u około 2 procent dorosłych w wieku 55 lat i więcej. Jej rozpowszechnienie rośnie wraz z wiekiem. Wskazuje na to przegląd Kok i Reynoldsa opublikowany w 2017 roku w JAMA. Kolejne 10 do 15 procent seniorów ma klinicznie istotne objawy depresyjne bez pełnego epizodu. Najczęstszym powodem wizyty bywa przy tym zmęczenie, ból albo pogorszenie apetytu, nie sam nastrój.

Drażliwość i niepokój dołączają często zamiast klasycznego smutku, a senior bywa przy tym spięty i marudny wobec bliskich, czasem bez przerwy zamartwiając się zdrowiem, finansami czy sprawami, które wcześniej nie budziły większego niepokoju. Otoczenie odczyta to łatwo jako charakter. Nie jako objaw.

Każdy z tych objawów osobno da się wytłumaczyć wiekiem albo inną chorobą, ale razem, utrzymujące się tygodniami i ograniczające codzienne funkcjonowanie, składają się na inny obraz kliniczny, który wymaga konsultacji specjalisty, a nie czekania, aż samo minie.

• Dolegliwości bólowe, problemy ze snem i spadek apetytu bywają zauważone wcześniej niż sam smutek.
• Drażliwość i nasilony lęk dołączają często zamiast klasycznego smutku u wielu seniorów.
• Senior bywa spięty i marudny wobec bliskich, bez przerwy zamartwiając się zdrowiem i finansami.
• Zmęczenie, ból i pogorszenie apetytu, a nie sam nastrój, najczęściej skłaniają seniora do wizyty u lekarza.
• Obniżony nastrój sam w sobie bywa zgłaszany rzadko, zwykle dopiero na wyraźne pytanie specjalisty.

PsychoLogic

Czy czujesz niepokój nawet wtedy, gdy nic się nie dzieje?

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Depresja u seniorów a otępienie: dwa różne mechanizmy

Depresja i otępienie u seniora dają podobny obraz: trudności z pamięcią i koncentracją, spowolnienie tempa myślenia. Mechanizm stojący za każdym z tych stanów jest jednak inny. Rozróżnienie ma realne znaczenie kliniczne, bo objawy depresyjne, w odróżnieniu od otępienia, bywają odwracalne po właściwym leczeniu.

Zespół objawów przypominających otępienie bywa w piśmiennictwie nazywany depresją rzekomootępienną, jeśli ustępuje po wyleczeniu epizodu depresyjnego. Rozpoznanie różnicowe nie jest jednak proste nawet dla specjalisty. Obie sytuacje mogą też ze sobą współwystępować.

Tego rozróżnienia nie da się przeprowadzić samodzielnie ani na podstawie jednej rozmowy. Wymaga oceny lekarskiej, czasem dodatkowych badań neuropsychologicznych. Kryteria rozpoznania samej depresji opisuje osobny tekst poświęcony wyłącznie diagnozie.

Postawienie właściwego rozpoznania zmienia rokowanie. Depresja u seniora, w odróżnieniu od otępienia, w większości przypadków dobrze odpowiada na leczenie. Pogorszenie pamięci u starszej osoby warto więc skonsultować, zamiast z góry zakładać nieodwracalne otępienie.

Choroby przewlekłe i leki: tło depresji u osób starszych

Przewlekły ból i ograniczona sprawność ruchowa, obok chorób przewlekłych, należą do najsilniejszych czynników ryzyka depresji w starszym wieku. Typowa dla tego okresu życia wielolekowość dodatkowo komplikuje obraz. Część preparatów przyjmowanych z innych powodów może przy okazji wpływać na nastrój, co zawsze ocenia lekarz prowadzący leczenie.

Osoby z przewlekłymi chorobami somatycznymi dotyka depresja w starszym wieku najczęściej, jak wskazuje obszerny przegląd Alexopoulosa opublikowany w 2005 roku na łamach Lancet, uwzględniający zarówno mechanizmy biologiczne, jak i obciążenia psychospołeczne typowe dla tego okresu życia. Pogarsza ich przebieg. Zwiększa śmiertelność, niezależnie od ciężkości samej choroby podstawowej.

Im więcej chorób przewlekłych, tym więcej przyjmowanych na stałe leków, a wraz z nimi rośnie ryzyko interakcji oraz działań niepożądanych, które potrafią wpływać na samopoczucie w sposób trudny do samodzielnego rozpoznania bez pomocy lekarza. Lekarz sięga wtedy po narzędzia porządkujące listę leków. Przykładem są kryteria STOPP i START.

Konkretnych leków PsychoNovatis nie ocenia. Nie doradza też w ich odstawianiu ani łączeniu. Każda wątpliwość dotycząca wpływu przyjmowanych preparatów na nastrój jest pytaniem na wizytę u lekarza prowadzącego leczenie chorób przewlekłych albo u psychiatry.

Żałoba, samotność i depresja u seniora: gdzie jest granica

Żałoba po współmałżonku, odejście rówieśników, utrata roli zawodowej, zawężający się krąg znajomych: to realne straty, które w starszym wieku potrafią się kumulować jak nigdy wcześniej w dorosłym życiu. Zwykła żałoba jest jednak czymś innym niż epizod depresyjny, nawet jeśli z zewnątrz wyglądają bardzo podobnie.

Niepowikłana żałoba bywa dotkliwa. Zwykle jest jednak znośna i wygasa sama, bez formalnego leczenia. Tak wskazują Zisook i Shear, w przeglądzie z 2009 roku opublikowanym w World Psychiatry. Fale smutku łączą się w niej z chwilami, w których dawna radość na moment wraca.

Żałoba powikłana oraz epizod depresyjny związany ze stratą są jednak inne. Są uporczywe. Wyraźnie ograniczają funkcjonowanie. Dobrze reagują za to na pomoc specjalisty, więc nie warto czekać, aż same ustąpią.

Utrata roli zawodowej po przejściu na emeryturę działa podobnie jak żałoba po bliskiej osobie: zabiera codzienną strukturę dnia, kontakty, poczucie bycia potrzebnym. Zawężenie kręgu towarzyskiego, które temu towarzyszy, samo w sobie zwiększa ryzyko depresji, niezależnie od tego, czy dołącza do niego konkretna strata.

PsychoLogic

Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?

Dlaczego seniorzy rzadziej szukają pomocy przy depresji

Trzy przekonania odwodzą seniorów od szukania pomocy przy depresji. Pierwsze: o problemach psychicznych się po prostu nie mówi. Drugie: nie wolno stawać się ciężarem dla własnej rodziny. Trzecie, najbardziej szkodliwe: w tym wieku terapia już nic nie zmieni. To ostatnie przekonanie jest po prostu nieprawdziwe.

To pokolenie, które dziś wchodzi w wiek senioralny, dorastało w czasach, gdy o emocjach nie rozmawiano otwarcie, a wizyta u psychiatry kojarzyła się ze wstydem. Ten nawyk milczenia trudno przełamać w pojedynkę, nawet gdy cierpienie jest wyraźnie widoczne dla otoczenia.

Obawa przed obciążeniem bliskich własnym problemem bywa równie silna. Senior woli nie wspominać o gorszym samopoczuciu. Nie chce martwić najbliższych. Nie chce generować dodatkowych obowiązków. Efekt bywa odwrotny do zamierzonego: nieleczony epizod ostatecznie kosztuje rodzinę więcej niż szczera rozmowa z psychologiem.

Przekonanie, że w starszym wieku terapia czy leczenie nic już nie zmienią, nie znajduje potwierdzenia w danych. Przegląd Kok i Reynoldsa, opublikowany w 2017 roku w JAMA, podkreśla co innego: psychoterapia bywa skuteczną metodą leczenia depresji u starszych dorosłych. Bywa zalecana zwłaszcza przy nasileniu łagodnym do umiarkowanego.

• Pokolenie dzisiejszych seniorów dorastało w czasach, gdy o emocjach nie rozmawiano otwarcie, a wizyta u psychiatry kojarzyła się ze wstydem.
• Obawa przed obciążeniem bliskich własnym problemem bywa równie silna, więc senior woli nie wspominać o gorszym samopoczuciu.
• Nieleczony epizod depresji ostatecznie kosztuje rodzinę więcej niż szczera rozmowa z psychologiem.
• Przekonanie, że w starszym wieku terapia nic już nie zmieni, nie znajduje potwierdzenia w danych.

Nieleczona depresja u seniora: jakie niesie ryzyko

Nieleczona depresja u osoby starszej pogarsza przebieg chorób przewlekłych i utrudnia powrót do sprawności po każdym pogorszeniu zdrowia. Zwiększa też ryzyko myśli i prób samobójczych, które w tej grupie wiekowej, zwłaszcza wśród mężczyzn, bywa wyższe niż we wcześniejszych dekadach życia.

Rehabilitację po hospitalizacji, złamaniu czy zawale utrudnia również depresja. Brak motywacji i energii przekłada się na gorsze przestrzeganie zaleceń lekarskich, a w efekcie na wolniejszy powrót do samodzielności po każdym takim zdarzeniu zdrowotnym. Efekt ten opisuje Alexopoulos: utrzymuje się on niezależnie od ciężkości samej choroby somatycznej.

Ryzyko samobójcze w starszym wieku pozostaje tematem rzadko poruszanym wprost. Przegląd Conwella i współautorów z 2011 roku, opisany w Psychiatric Clinics of North America, wskazuje starszych mężczyzn jako grupę szczególnie narażoną. Dotyczy to zwłaszcza mężczyzn samotnych i po stracie bliskiej osoby.

Świadomość tego ryzyka nie służy straszeniu. Uzasadnia raczej wcześniejszą reakcję. Nagła zmiana nastroju z rozpaczy na nienaturalny spokój bywa sygnałem ostrzegawczym. Podobnym sygnałem bywa porządkowanie spraw. Podobnym sygnałem bywa też wprost wypowiadane zdanie o braku sensu życia. Każdy z nich jest powodem do pilnej konsultacji, niezależnie od wieku osoby, której dotyczą.

Co pomaga w depresji u seniorów i od czego zacząć

Psychoterapia pomaga również w starszym wieku, a pierwszym, niewymagającym skierowania krokiem bywa konsultacja u psychologa albo psychoterapeuty. Przy nasilonych objawach potrzebna jest dodatkowo ocena lekarza psychiatry. Rodzina często odgrywa ważną rolę w samym umówieniu pierwszej wizyty, gdy senior sam się waha.

Konsultacja psychologiczna jest dobrym pierwszym krokiem niezależnie od tego, czy obraz objawów jest jednoznaczny. Specjalista ocenia nasilenie trudności. Pomaga też zaplanować dalsze postępowanie. Jeśli obraz wskazuje na potrzebę farmakoterapii albo pogłębionej diagnostyki różnicowej z otępieniem, kieruje do lekarza psychiatry.

Rodzina bywa tu ważnym ogniwem, zwłaszcza gdy senior sam się waha albo odkłada decyzję. Pomoc w znalezieniu specjalisty bywa nieoceniona. Pomoc w umówieniu terminu też. Wspólne dotarcie na pierwszą wizytę realnie zwiększa szansę, że kontakt ze specjalistą w ogóle dojdzie do skutku.

Zorientowanie się w nasileniu objawów przed pierwszą wizytą ułatwia bezpłatny kwestionariusz przesiewowy PHQ-9, dostępny na naszej stronie. Opracowali go w 2001 roku Kroenke, Spitzer i Williams. To narzędzie przesiewowe, nie rozpoznanie. Wynik pomaga uporządkować to, co się czuje, ale ostateczną ocenę zawsze stawia specjalista.

Depresja u seniorów: najważniejsze w skrócie

Depresja u seniorów to nie naturalny etap starzenia się, tylko leczona choroba, która częściej pokazuje się przez ciało niż przez słowa o smutku. Bywa mylona z otępieniem, chociaż mechanizm jest inny, a rozróżnienie zmienia rokowanie, bo depresja w większości przypadków dobrze reaguje na leczenie.

Choroby przewlekłe, ból, ograniczona sprawność, wielolekowość: to podatny grunt pod epizod. Żałoba, samotność, utrata roli zawodowej bywają bezpośrednim wyzwalaczem. Pokoleniowe milczenie o emocjach oraz obawa przed obciążeniem rodziny wciąż odsuwają w czasie moment zgłoszenia się po pomoc.

Nieleczony epizod pogarsza przebieg chorób somatycznych. Zwiększa też ryzyko samobójcze, zwłaszcza u mężczyzn. Dlatego zwłoka nigdy się nie opłaca. Przekonanie, że w starszym wieku nic już nie pomoże, jest błędne: psychoterapia oraz konsultacja u psychologa, psychoterapeuty czy psychiatry działają niezależnie od wieku pacjenta, jak podkreślają w swoim przeglądzie Kok i Reynolds.

Pomoc rodziny w umówieniu i wspólnym dotarciu na konsultację realnie zwiększa szansę, że senior w ogóle po nią sięgnie. Bezpłatny kwestionariusz przesiewowy PHQ-9 na naszej stronie ułatwia zorientowanie się w nasileniu objawów przed pierwszą wizytą. Rozpoznania jednak nie zastępuje.