Depresja u nastolatków: jak ją rozpoznać i kiedy reagować

Jakie są objawy depresji u nastolatków?

Depresja to obniżony nastrój albo utrata zainteresowań, utrzymujące się większość dnia, niemal codziennie, co najmniej dwa tygodnie, razem z innymi objawami. U nastolatka obniżony nastrój często przybiera postać drażliwości, pustki lub złości, a nie zwykłego smutku, dlatego rodzice łatwo biorą go za trudny charakter.

Do pozostałych objawów należą trudności z koncentracją, poczucie winy, beznadziejność, zmiany snu lub apetytu i spadek energii. U nastolatków depresję przeocza się częściej niż u dorosłych. Zasłaniają ją wtedy wyraziste objawy, takie jak drażliwość, niewyjaśnione bóle ciała, zaburzenia odżywiania, lęk, odmowa chodzenia do szkoły, używanie substancji albo problemy z zachowaniem. Dolegliwości fizyczne najpierw ocenia lekarz, bez zakładania z góry, że to depresja.

Zachorowalność rośnie gwałtownie po osiągnięciu dojrzałości płciowej, szczególnie u dziewcząt. Pod koniec okresu dojrzewania depresję ma w ciągu roku ponad 4 procent młodych ludzi. W tym wieku wiąże się ona z większym ryzykiem samobójczym i z trudnościami, które ciągną się w dorosłość, zwłaszcza gdy depresja pozostaje nieleczona.

Czy to depresja, czy zwykły bunt dojrzewania?

Na możliwą depresję, a nie zwykły bunt, wskazuje zmiana, która trwa niemal codziennie przez co najmniej dwa tygodnie, obejmuje kilka dziedzin życia i odbiera dziecku zainteresowanie rzeczami, które lubiło. Poważne trudności nie czekają jednak na koniec tego czasu: wypowiedzi o śmierci traktuje się poważnie od razu. Cztery pytania pomagają ocenić sytuację, choć nie są kryteriami rozpoznania:

1. 1Czy zmiana nastroju utrzymuje się niemal codziennie, a nie tylko po jednej kłótni?
2. 2Czy dotyczy więcej niż jednej sfery, na przykład domu, szkoły albo kontaktów z rówieśnikami?
3. 3Czy nastolatek stracił zainteresowanie rzeczami, które wcześniej sprawiały mu przyjemność?
4. 4Czy pojawiły się zmiany snu lub apetytu, brak energii albo wypowiedzi o śmierci? Wypowiedzi o śmierci traktuj poważnie od razu, bez czekania na upływ tygodni.

PsychoLogic

„Nie chcę żyć”: co powiedzieć, gdy słyszysz to od swojego dziecka?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Jak depresję widać w szkole i w domu?

Depresja u nastolatka wygląda często jak codzienne problemy szkolne lub domowe: gorsze oceny, spóźnienia, kłótnie, rezygnacja z treningów. Pojedynczy objaw niczego nie przesądza, ale ich zestaw, utrzymujący się tygodniami, jest sygnałem, że za zmianą zachowania może stać zmiana nastroju, a nie lenistwo. Przykłady zestawia tabela.

Pedagog lub psycholog szkolny często pierwszy widzi, że uczeń się wycofał, więc może być pierwszym kontaktem, gdy sygnały są głównie szkolne. Rozpoznanie medyczne należy jednak do lekarza.

Co zrobić przy samookaleczeniach i myślach samobójczych nastolatka?

Samookaleczenia i myśli samobójcze u nastolatka wymagają pilnej reakcji dorosłego. Gdy życie jest w bezpośrednim niebezpieczeństwie, na przykład trwa próba samobójcza albo doszło do zatrucia, dzwoń pod 112. Przy myślach samobójczych lub samookaleczeniach bez takiego zagrożenia zgłoś się pilnie na izbę przyjęć lub SOR.

Dzieci i młodzież mogą bezpłatnie zadzwonić pod 116 111, całodobowo; telefon prowadzi Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę. Dorosły, który potrzebuje rozmowy, może skorzystać z całodobowej linii wsparcia 800 70 2222.

O samookaleczenia i myśli samobójcze warto pytać nastolatka wprost i spokojnie. Pytanie nie podsuwa mu pomysłu, a często przynosi ulgę, że ktoś w ogóle zauważył. Dobrze zaproponować, żeby porozmawiał o tym także z lekarzem bez obecności rodziców. Wzmianka o samookaleczeniu wymaga poważnego potraktowania, nawet gdy nie oznacza bezpośredniego zagrożenia życia, a aktywne myśli lub plany samobójcze są powodem skierowania do specjalistycznej opieki psychiatrycznej dla dzieci i młodzieży. Samookaleczenia są w latach nastoletnich częste, a rozmowę po ich odkryciu warto zacząć od spokoju, nie od kar. Gdy kryzys psychiczny narasta, a samookaleczenia u nastolatków się powtarzają, pomoc specjalisty jest potrzebna.

Jak rozmawiać z nastolatkiem, który może mieć depresję?

Rozmowę najlepiej zacząć od obserwacji bez oceny, na przykład „widzę, że jesteś ostatnio bardziej wycofany, co się dzieje”. Pomaga słuchanie bez natychmiastowego doradzania i porównań do własnego dzieciństwa, bo zdania „weź się w garść” albo „inni mają gorzej” zamykają rozmowę, zanim się zacznie.

Nie musisz mieć pewności ani gotowej diagnozy, żeby poprosić o pomoc specjalisty. Wystarczy opisać, co Cię zaniepokoiło i od kiedy to trwa. Gdy nastolatek odmawia rozmowy ze specjalistą, nie musi to być koniec, bo z odmową terapii można rozmawiać spokojnie i bez nacisku.

Jak leczy się depresję u nastolatków?

Leczenie zależy od nasilenia depresji. Przy łagodnej lekarz może w określonych sytuacjach zaproponować uważną obserwację i ponowną ocenę zwykle w ciągu dwóch tygodni, a przy cięższej i długo trwającej potrzebna jest psychoterapia, czasem połączona z leczeniem lekami, o którym decyduje wyłącznie lekarz psychiatra dzieci i młodzieży.

Lek przeciwdepresyjny można według brytyjskich wytycznych przepisać dopiero po ocenie i rozpoznaniu przez psychiatrę dzieci i młodzieży. Wytyczne są brytyjskie, więc w Polsce o planie leczenia decyduje lekarz prowadzący. Decyzja o lekach na depresję należy do psychiatry, a psychoterapia depresji jest podstawą pomocy przy depresji o większym nasileniu, także w terapii młodzieży.

Do kogo zgłosić się z nastolatkiem, który może mieć depresję?

Pierwszym krokiem może być lekarz rodzinny, pedagog albo psycholog szkolny, który pomoże ocenić sytuację, a potem psycholog lub psychoterapeuta dzieci i młodzieży. Rozpoznanie medyczne i leczenie lekami należą do lekarza psychiatry. Do pilnej pomocy zgłasza się przy myślach samobójczych lub samookaleczeniach, nie czeka się wtedy na wizytę w terminie.

Rodzic może pójść na pierwszą rozmowę sam, jeśli nastolatek się wzbrania. Warto zabrać ze sobą krótkie notatki: od kiedy trwa zmiana, co się w szkole i w domu zmieniło, czy zdarzyły się wypowiedzi o śmierci.