Leki na depresję: kiedy są potrzebne i jak działają

Czy przy depresji zawsze potrzebne są leki?

Leki na depresję nie są konieczne w każdym przypadku. Przy epizodzie o nasileniu łagodnym lub umiarkowanym sama psychoterapia często wystarcza, a przy epizodzie ciężkim leczenie zwykle łączy farmakoterapię z psychoterapią. O wyborze decyduje lekarz po ocenie nasilenia objawów.

Nasilenie epizodu lekarz ocenia na podstawie liczby objawów i ich wpływu na codzienne funkcjonowanie, a nie jednego trudniejszego dnia. Przy epizodzie łagodnym codzienne obowiązki są zwykle możliwe do wykonania. Przy umiarkowanym praca i relacje już wyraźnie cierpią, a przy ciężkim funkcjonowanie bywa poważnie ograniczone, czasem z objawami psychotycznymi. Sam wynik testu przesiewowego to nie diagnoza.

Pod uwagę bierze się też przebieg wcześniejszych epizodów oraz to, czy sama psychoterapia przynosi poprawę w rozsądnym tempie. Dwie osoby z pozornie podobnym obrazem depresji mogą więc usłyszeć różne zalecenia, bo ocena jest indywidualna i należy do lekarza, nie do gotowego schematu.

Jak działają leki przeciwdepresyjne?

Leki przeciwdepresyjne działają na substancje w mózgu zwane neuroprzekaźnikami, wśród których serotonina i noradrenalina są powiązane z nastrojem i emocjami. Dokładnie, jak to poprawia samopoczucie, nie wiadomo na pewno. Efekt zwykle zaczyna się po 1 do 2 tygodniach, a pełne działanie może trwać do 8 tygodni.

Zakłada się, że te leki wpływają na aktywność neuroprzekaźników, czyli chemicznych przekaźników w mózgu. Nie wiadomo na pewno, jak antydepresanty działają, a wygląda na to, że mogą też wpływać na reakcję organizmu na stres i na negatywne myślenie. Prosty obraz „brakuje serotoniny, więc lek ją uzupełnia” jest więc uproszczeniem.

Dlatego poprawa nie przychodzi od pierwszej tabletki. Pierwsze efekty pojawiają się zwykle po 1 do 2 tygodniach, a pełne działanie bywa widoczne dopiero po kilku tygodniach. W tym czasie lekarz kontroluje, jak przebiega leczenie.

Jak każdy lek, leki przeciwdepresyjne mogą powodować działania niepożądane. Wiele z nich słabnie po kilku tygodniach, gdy organizm się przyzwyczai, ale część może się utrzymywać. Na początku leczenia u niektórych osób mogą pojawić się myśli samobójcze, częściej u osób do 24. roku życia i u tych, które miały je wcześniej. W takiej sytuacji trzeba od razu skontaktować się z lekarzem lub pomocą w nagłych przypadkach.

Trudność z odstawieniem tych leków specjaliści nazywają zależnością fizyczną, a nie uzależnieniem w rozumieniu nałogu, który wiąże się z głodem substancji i utratą kontroli. Objawy odstawienne zwykle zaczynają się w ciągu kilku dni po zmniejszeniu leku i trwają kilka tygodni, dlatego o odstawieniu i jego tempie decyduje lekarz.

PsychoLogic

Czy to lenistwo, czy już depresja?

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Czym różnią się grupy leków na depresję?

Leki przeciwdepresyjne dzieli się na kilka grup. Najczęściej wymienia się SSRI, SNRI, leki trójpierścieniowe i NASSA, a rzadziej MAOI. Wszystkie rodzaje na ogół działają na objawy depresji równie dobrze, a dobór konkretnego leku i jego dawki zawsze należy do lekarza.

SSRI to najczęściej stosowana grupa i zwykle są przepisywane jako pierwsze, bo ich działania niepożądane na ogół łatwiej opanować. Te same substancje bywają stosowane także w innych problemach: sertralina jest przepisywana m.in. przy zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym, napadach paniki i zespole stresu pourazowego, a amitryptylina także przy bólu neuropatycznym.

Grupy różnią się również działaniami niepożądanymi. Jeśli lek jest źle znoszony albo nie pomaga, porozmawiaj z lekarzem o innych możliwościach. Nie jest to więc wybór „na zawsze”: lekarz może zmienić lek na inny.

Kto może przepisać lek na depresję?

Lek na depresję może przepisać wyłącznie lekarz: najczęściej psychiatra, a w prostszych sytuacjach także lekarz rodzinny. Psycholog i psychoterapeuta nie mają uprawnień do wystawiania recept bez względu na wykształcenie i doświadczenie. Wybór leku i jego dawki zawsze należy do prowadzącego lekarza.

Lekarz rodzinny bywa pierwszym punktem kontaktu, zwłaszcza gdy na wizytę u psychiatry trzeba czekać. Może rozpocząć leczenie, gdy obraz kliniczny nie budzi wątpliwości diagnostycznych. Przy dużym nasileniu objawów, niejasnym rozpoznaniu albo braku poprawy potrzebna jest ocena psychiatry, bo psychiatra ma węższą, bardziej szczegółową wiedzę o doborze leczenia.

Dlaczego nie wolno samodzielnie odstawiać leków na depresję?

Samodzielne odstawienie leku zwiększa ryzyko nawrotu objawów oraz objawów odstawiennych, czyli reakcji organizmu na nagły brak substancji, do której się przyzwyczaił. Zakończenie leczenia, tak jak jego rozpoczęcie, powinno przebiegać pod nadzorem lekarza, zwykle stopniowo, a nie z dnia na dzień.

Nagłe odstawienie leku bez wsparcia psychologicznego wiąże się ze znacznie wyższym ryzykiem nawrotu niż kontynuacja leczenia. Objawy odstawienne to na przykład złe samopoczucie, rozdrażnienie, zawroty głowy albo szybki powrót objawów depresji. Zaskakują zwłaszcza wtedy, gdy decyzja wynikała z poczucia, że skoro jest lepiej, lek nie jest już potrzebny.

Poprawa w trakcie leczenia nie znaczy, że można bezpiecznie przerwać terapię lekową. Leczenie trwa zwykle dłużej niż do ustąpienia objawów, bo ten okres chroni przed szybkim nawrotem, a jego długość lekarz ustala indywidualnie, zależnie od przebiegu leczenia i liczby wcześniejszych epizodów.

Podobnie jest z kłopotliwymi skutkami ubocznymi: o każdym niepokojącym objawie powiedz lekarzowi, zamiast decydować o odstawieniu samodzielnie. Zgłoszenie otwiera inne możliwości niż rezygnacja, na przykład zmianę dawki, pory przyjmowania albo samego leku.

Czym leki na depresję różnią się od psychoterapii?

Lek na depresję działa głównie na objawy: poprawia nastrój, sen i napęd, ale sam nie uczy, jak radzić sobie z myślami podtrzymującymi epizod. Psychoterapia buduje te umiejętności i pracuje nad ryzykiem nawrotu. Obie metody bywają łączone, bo działają na różnych poziomach tego samego problemu.

Farmakoterapia bywa szybsza w łagodzeniu ostrych objawów, na przykład bezsenności czy silnego spadku napędu, co czasem otwiera przestrzeń do pracy terapeutycznej. Psychoterapia zostaje z Tobą po zakończeniu leczenia lekami: uczy rozpoznawać sygnały ostrzegawcze i reagować, zanim epizod wróci w pełnej sile.

Możliwości są trzy: sama psychoterapia, same leki albo oba podejścia naraz. Co sprawdzi się najlepiej, zależy od nasilenia depresji, dotychczasowego przebiegu choroby i reakcji na wcześniejsze leczenie, a decyzję o lekach podejmuje lekarz.

Kiedy przy depresji zgłosić się do psychiatry?

Do psychiatry warto zgłosić się przy epizodzie o dużym nasileniu, gdy psychoterapia nie przynosi poprawy mimo regularnej pracy, oraz gdy pojawiają się myśli samobójcze albo poważna trudność w codziennym funkcjonowaniu. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112 lub zgłoś się na SOR.

Sygnałem bywa też sytuacja, w której objawy nie ustępują mimo kilku miesięcy regularnej psychoterapii albo nasilają się mimo prób radzenia sobie. Nie oznacza to porażki terapii: część epizodów depresyjnych od początku wymaga równoległego leczenia lekami, a rozpoznanie tego momentu jest elementem dobrze prowadzonego procesu.

Myśli samobójcze, zwłaszcza z konkretnym planem, wymagają pilnego kontaktu z pomocą medyczną niezależnie od tego, jak długo trwa epizod. Nie musisz sam oceniać, czy Twoja sytuacja jest wystarczająco poważna: sięgnij po pomoc zawsze, gdy takie myśli się pojawiają. Całodobowo, dla dorosłych, działa linia wsparcia 800 70 2222, a także telefon zaufania 116 123.

• Epizod o dużym nasileniu jest sygnałem, żeby rozważyć wizytę u psychiatry obok psychoterapii.
• Brak poprawy mimo regularnej psychoterapii przez kilka miesięcy to kolejny sygnał do rozmowy z psychiatrą.
• Myśli samobójcze wymagają pilnego kontaktu z pomocą medyczną, niezależnie od tego, jak długo trwa epizod.
• Poważna trudność w codziennym funkcjonowaniu bywa kolejnym powodem, żeby nie czekać z wizytą.