Nurty terapiiArtykuł
Aktualizacja: 5 min czytania
Paula Kozaczuk

Autor

Paula Kozaczuk

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Rodzina z nastolatką rozmawia w gabinecie terapeutycznym

Terapia systemowa: na czym polega i jak wygląda praca z relacjami

Czym jest terapia systemowa i czym różni się od terapii rodzinnej?

Terapia systemowa to nurt psychoterapii, który patrzy na problemy człowieka w odniesieniu do jego otoczenia, czyli związku, rodziny, kultury i sytuacji społeczno-ekonomicznej. Ta sama osoba bywa w nim widziana jako partner, rodzic, dziecko albo członek określonej wspólnoty, a objaw jest częścią tego, co dzieje się między ludźmi.

Przykład: nastolatek wybucha złością, ale terapeuta pyta nie tylko o niego, lecz także o to, jak reagują rodzice, rodzeństwo i jak wygląda napięcie w domu. Nurt systemowy nie jest jedną szkołą, bo istnieje w nim wiele modeli. Terapeuci rodzinni coraz częściej nazywają siebie systemowymi, ponieważ zwracają większą uwagę na wpływ szerszych kontekstów społecznych. Terapia rodzinna, czyli praca z całą rodziną, należy do tego samego obszaru.

Jak terapeuta systemowy prowadzi rozmowę z rodziną?

Terapeuta systemowy opiera rozmowę na trzech zasadach opisanych przez zespół z Mediolanu: stawia hipotezy, zadaje pytania cyrkularne i zachowuje neutralność. Dzięki temu rodzina podaje informacje, których potrzeba, żeby wybrać dalsze postępowanie, a każdy jej członek może powiedzieć, jak widzi sytuację.

Hipotezy systemowe to robocze pomysły na to, jak układ działa, i prowadzą do kolejnych pytań oraz głębszego zrozumienia. Pytania cyrkularne dotyczą tego, jak każdy członek rodziny przeżywa uczucia i relacje, na przykład co dzieje się z mamą, gdy syn trzaska drzwiami. Neutralność oznacza, że terapeuta nie staje po niczyjej stronie. Razem pomagają zrozumieć, jak członkowie układu na siebie wpływają.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki

Jak przebiega terapia systemowa i kto przychodzi na sesje?

Na sesje najczęściej przychodzi więcej niż jedna osoba z rodziny, ale nie zawsze. Terapeuci rodzinni oferują także sesje indywidualne oraz osobne spotkania, na przykład z rodzicami bez dzieci, gdy jest to właściwe. Długość i organizację terapii ustalają wspólnie terapeuta oraz rodzina, więc nie ma jednego obowiązującego schematu.

W trakcie spotkań terapeuta sięga po różne techniki, gdy są potrzebne. Mogą to być pytania i hipotezy, rysunek relacji rodzinnych albo odgrywanie sytuacji na sesji, które pokazuje, jak rodzina naprawdę ze sobą rozmawia.

TechnikaNa czym polegaPo co jest stosowana
Hipotezy systemoweTerapeuta używa hipotez, by wypracować pomysły na zmianę w całym układzie i kolejne pytaniaProwadzą do głębszego zrozumienia i nowych perspektyw
Pytania cyrkularnePytania o to, jak każdy członek układu widzi relacje i przeżywa uczuciaDają nowe zrozumienie uczuć, idei, przekonań i postrzegania relacji
GenogramRysunek relacji rodzinnych, który terapeuta tworzy razem z klientami, jeśli jest to właściweMa pomóc wyjaśnić wcześniejsze wzorce relacji i ich możliwy wpływ na obecny układ
Techniki doświadczenioweZestaw technik, po który terapeuta sięga, gdy jest to właściwePozwalają członkom układu przeżyć, wyrazić i przekazać treści, które trudno ująć słowami
Odgrywanie sytuacji na sesji (ang. enactment)Sytuacje, które pojawiają się spontanicznie albo są ustawiane na sesjiMają sprzyjać refleksji i zmianie

Czy terapia systemowa jest skuteczna?

U dorosłych skuteczność terapii systemowej potwierdziła zdecydowana większość przeanalizowanych badań, a wyniki utrzymywały się w obserwacji do pięciu lat. U dzieci i młodzieży obraz jest słabszy: korzyść widać tylko przy niektórych zaburzeniach, a większość badań ma wysokie ryzyko błędu, więc wnioski trzeba traktować ostrożnie.

Dorosłych dotyczyły zaburzenia nastroju i odżywiania, używanie substancji, schizofrenia oraz psychiczne i społeczne czynniki związane z chorobami somatycznymi. Przy zaburzeniach lękowych autorzy napisali, że terapia może być skuteczna. U dzieci i młodzieży, w porównaniu z terapią poznawczo-behawioralną, terapia systemowa dawała wskazówkę większej korzyści przy używaniu substancji oraz jako dodatek do CBT przy zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym. Przy zaburzeniach odżywiania i hiperkinetycznych różnicy nie wykazano, a przy zaburzeniach afektywnych jedna z miar wskazywała na mniejszą korzyść. Dla kilku zaburzeń brakuje danych.

W jakich sytuacjach rodzina może skorzystać z terapii systemowej?

Rodzina może skorzystać z terapii systemowej, gdy problem dotyka całego układu, a nie tylko jednej osoby. Do takich sytuacji należą choroby przewlekłe, problemy psychosomatyczne, trudności ze zdrowiem psychicznym dziecka, młodzieży lub dorosłego, używanie substancji, kryzys małżeński z rozwodem oraz doświadczenia traumatyczne ze stratą i żałobą.

O tym, kto powinien się zgłosić, decyduje to, co się dzieje, a nie nazwa problemu. Jeśli objawy utrzymują się albo utrudniają codzienne życie, pierwszym krokiem może być psycholog lub psychoterapeuta, a przy podejrzeniu zaburzenia wymagającego leczenia także lekarz rodzinny lub psychiatra.

Jeśli w relacji występuje przemoc, pomoc oferuje Niebieska Linia pod numerem 800 120 002. Przy przemocy przed rozważeniem wspólnych spotkań potrzebna jest indywidualna ocena bezpieczeństwa.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia, na przykład trwającej próbie samobójczej, zatruciu albo utracie przytomności, dzwoń pod 112. Gdy zagrożenia życia nie ma, ale potrzebujesz pilnej pomocy, zadzwoń na całodobową linię wsparcia 800 70 2222 albo, jeśli dojazd jest bezpieczny, jedź na SOR lub do izby przyjęć szpitala psychiatrycznego razem z bliską osobą, nie sam.

Bibliografia

  1. von Sydow K., Beher S., Schweitzer J., Retzlaff R. (2010), The efficacy of systemic therapy with adult patients: a meta-content analysis of 38 randomized controlled trials, Family Process 49(4), 457-485
  2. Seidel D.H. i wsp. (2024), Systemic therapy in children and adolescents with mental disorders: a systematic review and meta-analysis, BMC Psychiatry 24, 125
  3. Selvini Palazzoli M., Boscolo L., Cecchin G., Prata G. (1980), Hypothesizing, Circularity, Neutrality: Three Guidelines for the Conductor of the Session, Family Process 19(1), 3-12
  4. European Family Therapy Association, What is family therapy
  5. University of Edinburgh, Systemic Practice Competence List (2025)

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji. Ocenę objawów może prowadzić psycholog przygotowany do diagnostyki albo lekarz, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Często zadawane pytania

Czy na terapię systemową trzeba przyjść z całą rodziną?

Nie. Terapeuci rodzinni najczęściej pracują z więcej niż jednym członkiem rodziny w gabinecie, ale oferują też sesje indywidualne oraz osobne spotkania, na przykład z rodzicami bez dzieci. Długość i organizację terapii ustalają wspólnie terapeuta i rodzina.

Czym różni się terapia systemowa od rodzinnej?

Terapia rodzinna to praca z całą rodziną i należy do obszaru systemowego. Terapia systemowa jest pojęciem szerszym i patrzy na człowieka w kontekście związku, rodziny, kultury oraz sytuacji społecznej, także wtedy, gdy na sesję przychodzi jedna osoba.

W jakich formach prowadzi się terapię systemową?

W badaniach opisano terapię systemową rodzinną, par, indywidualną, grupową i grupową dla wielu rodzin.

Czy terapia systemowa jest skuteczna?

Częściowo ma potwierdzenie w badaniach. U dorosłych skuteczność wykazano w co najmniej pięciu grupach rozpoznań. U dzieci i młodzieży korzyść widać w części grup, ale większość badań ma wysokie ryzyko błędu.

Czy terapia systemowa to dobry wybór przy przemocy w rodzinie?

Przy przemocy przed rozważeniem wspólnych spotkań potrzebna jest indywidualna ocena bezpieczeństwa. Pomoc oferuje Niebieska Linia pod numerem 800 120 002.

Paula Kozaczuk

mgr Paula Kozaczuk

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

ADHD, AuDHD i spektrum autyzmu u dorosłych to mój szczególny obszar. Przy wypaleniu pomaga mi też przygotowanie z doradztwa zawodowego.

Zobacz profil