Rodzaje psychoterapii: cztery rodziny nurtów

Jakie są główne rodziny nurtów psychoterapeutycznych?

Rodzaje psychoterapii dzielą się przede wszystkim na cztery rodziny teoretyczne, a obok nich funkcjonuje podejście integracyjne, łączące elementy kilku tradycji naraz. Nie ma jednego powszechnie przyjętego podziału: autorzy liczą rodziny inaczej i różnie je grupują. Ten przewodnik trzyma się czterech rodzin: to podział dość szczegółowy, by porządkować setki metod. Jest na tyle prosty, by dało się ogarnąć jednym spojrzeniem.

Tabela zestawia te cztery rodziny naraz, zanim każda z nich zostanie rozwinięta osobno w dalszej części tekstu. To przydatny punkt startowy.

Trzy z tych rodzin, poznawczo-behawioralna, psychodynamiczna i humanistyczno-egzystencjalna, mają najdłuższą historię w psychoterapii. Rodzina systemowa rozwinęła się nieco później. Wszystkie cztery tradycje wzajemnie na siebie wpływały przez dekady, więc ich granice bywają dziś umowne.

Rodziny różnią się też poziomem ustrukturyzowania spotkań, od bardzo uporządkowanych sesji w rodzinie poznawczo-behawioralnej po swobodną rozmowę w rodzinie psychodynamicznej. To praktyczna różnica. Pełne zestawienie tych różnic, wymiar po wymiarze, znajdziesz w dalszej części tego przewodnika.

Na czym polega rodzina poznawczo-behawioralna?

Myśli i zachowania podtrzymują dzisiejszy objaw w rodzinie poznawczo-behawioralnej, a zmiana jednego z tych elementów zmienia drugi. Praca jest ustrukturyzowana i ma jasny cel, zwykle z zadaniami między sesjami. Przegląd metaanaliz Hofmanna i współpracowników pochodzi z 2012 roku. Potwierdziła mocne dowody skuteczności tego podejścia w licznych zaburzeniach.

Klasyczna terapia poznawczo-behawioralna należy do najlepiej przebadanych podejść w psychoterapii. Mocne dowody. Potwierdzono je między innymi w zaburzeniach lękowych i w bulimii. ACT i DBT należą do tej samej rodziny, trzeciej fali, która zamiast zmieniać treść myśli uczy zmieniać do niej stosunek.

Terapia schematów wyrosła z tej samej rodziny. Sięga głębiej, do utrwalonych wzorców z dzieciństwa. Badanie Bamelis i współpracowników z 2014 roku potwierdziło jej skuteczność w zaburzeniach osobowości. Osobno, choć często zestawiane z tą rodziną ze względu na mocne dowody, funkcjonuje EMDR, metoda opracowana przede wszystkim do pracy z traumatycznymi wspomnieniami.

Wspólnym mianownikiem całej rodziny jest struktura. Każde spotkanie ma agendę i jasno nazwany cel, a terapeuta na bieżąco sprawdza postępy. Osoba szukająca konkretnych narzędzi do samodzielnej pracy między sesjami zwykle najlepiej odnajduje się właśnie tutaj.

Część protokołów w tej rodzinie ma z góry określoną liczbę etapów lub sesji, co bywa praktyczne przy planowaniu. To jednak tylko orientacja. Rzeczywisty czas terapii zależy od problemu i indywidualnych postępów, nie tylko od samego protokołu.

Przy napadach paniki czy bezsenności warto rozważyć tę rodzinę, bo dla takich problemów istnieją dobrze zbadane, ukierunkowane protokoły. Pierwsze spotkania służą zwykle rozpoznaniu problemu i wspólnemu ustaleniu celów, a dalsza praca może koncentrować się na jednym objawie albo kilku powiązanych trudnościach.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Jak pracuje rodzina psychodynamiczna?

Psychodynamiczna rodzina nurtów zakłada, że część motywacji pozostaje poza świadomością, a dzisiejsze trudności mają korzenie w najwcześniejszych relacjach. Sesje mają mniej struktury niż w pracy poznawczo-behawioralnej. Praca bywa też długoterminowa, choć spotyka się też jej krótsze, ustrukturyzowane odmiany. Metaanaliza Leichsenringa i Rabunga z 2011 roku wykazała, że w złożonych zaburzeniach długoterminowa terapia psychodynamiczna daje lepsze wyniki niż krótsze i mniej intensywne formy psychoterapii.

Pełny opis tego podejścia rozwija osobny artykuł o terapii psychodynamicznej. Różnice względem terapii poznawczo-behawioralnej w praktyce sesji zestawia dodatkowo osobny tekst poświęcony wyłącznie tej parze podejść.

Przeniesienie, czyli sposób, w jaki pacjent zaczyna traktować terapeutę podobnie jak inne ważne osoby w swoim życiu, bywa w tej rodzinie ważnym obszarem pracy. Znaczenie tego zjawiska i długość terapii zależą jednak od konkretnej metody.

Podejście psychodynamiczne bywa rozważane przy powtarzalnych trudnościach w relacjach, obrazie siebie lub regulacji emocji, także wtedy, gdy problemu nie da się sprowadzić do jednego objawu.

Czym jest rodzina humanistyczno-egzystencjalna?

Humanistyczno-egzystencjalna rodzina nurtów stawia w centrum autentyczny kontakt z własnym doświadczeniem, zakładając, że terapeuta ma przede wszystkim stworzyć warunki sprzyjające zmianie, a nie ją wymusić. Uwaga kieruje się na bieżącą chwilę, nie na relację z zeszłego tygodnia. Analiza przeszłości gra tu rolę drugorzędną.

Najbardziej rozpoznawalnym nurtem rodziny humanistyczno-egzystencjalnej jest terapia Gestalt, pracująca z bieżącym doświadczeniem w gabinecie, w tym z sygnałami płynącymi z ciała. Baza badań całej rodziny jest skromniejsza niż w podejściu poznawczo-behawioralnym.

W niektórych podejściach humanistycznych terapeuta może dzielić się własnymi spostrzeżeniami i emocjami, które pojawiają się w rozmowie z pacjentem, choć zakres takiego ujawniania zależy od konkretnej szkoły. Dla części osób taka obecność jest odświeżająca. Dla innych na początku bywa zbyt intensywna.

Kiedy pomaga rodzina systemowa?

Rodzina systemowa bada problem w układzie relacji, w którym dana osoba żyje, a nie wyłącznie w niej samej. To szeroka rodzina. Może obejmować rodzinę, parę albo pracę indywidualną prowadzoną z systemową perspektywą. Ta perspektywa łączy podejścia pracujące z rodziną, parą albo pojedynczą osobą, jeśli tylko patrzy się na problem przez pryzmat relacji.

Objaw jednej osoby bywa sygnałem napięcia w całym systemie, na przykład w rodzinie z nastolatkiem albo w parze przechodzącej kryzys. Spotkania bywają rzadsze niż raz w tygodniu. Sama praca trwa zwykle krócej niż w terapii indywidualnej.

W pracy z parą albo rodziną terapeuta nie szuka jednej winnej osoby, tylko wzorca, w który wszyscy są wciągnięci. Zmiana jednego elementu układu, na przykład sposobu reagowania jednego z rodziców, potrafi poruszyć cały pozostały system relacji.

Rodzice zgłaszający się z powodu trudności nastolatka bywają zaskoczeni, gdy terapeuta prosi o obecność całej rodziny, nie tylko nastolatka z objawem.

PsychoLogic

Jak skutecznie regulować emocje?

Na czym polega praca integracyjna?

Podejście integracyjne świadomie łączy narzędzia z kilku nurtów w jedną, spójną strategię pracy z konkretnym pacjentem. Nie jest przypadkowym zbiorem technik. Wymaga szkolenia w kilku metodach naraz oraz umiejętności uzasadnienia każdego wyboru. Wampold i Imel w książce z 2015 roku pokazują, że o skuteczności terapii decydują w dużej mierze czynniki wspólne dla różnych nurtów, nie tylko jedna metoda.

Integracja wygląda różnie w zależności od terapeuty i problemu, z którym przychodzi pacjent. Osoba pracująca głównie poznawczo-behawioralnie może na przykład sięgnąć po ćwiczenie uważności z trzeciej fali albo po rozmowę o wzorcach wyniesionych z domu, jeśli służy to wspólnie ustalonemu celowi. Punkt wyjścia i cel pozostają przy tym spójne przez całą terapię.

Jak odróżnić przemyślaną integrację od przypadkowej zbieraniny ćwiczeń, wyjaśnia osobny artykuł o terapii integracyjnej.

Dobry sygnał to konkretna odpowiedź na pytanie: skąd pochodzi dana technika i po co terapeuta po nią sięga akurat w Twoim przypadku. Ogólnik o elastycznym podejściu, bez takiego uzasadnienia, bywa sygnałem ostrzegawczym.

Jak dzieli się psychoterapia według formy spotkań?

Niezależnie od nurtu psychoterapia dzieli się też według formy spotkań: indywidualnej, dla par, rodzinnej, grupowej i online. Wybór formy zależy od rodzaju problemu i od tego, czy trudność dotyczy jednej osoby, czy całego układu relacji. Forma to wybór osobny od teorii pracy. Niemal każdy nurt da się prowadzić w kilku formach naraz.

Trudność dotycząca jednej osoby i jej wewnętrznego świata to teren indywidualnej formy: pojedynczy objaw albo sposób przeżywania siebie. Przebieg zależy wtedy od nurtu: w CBT to ustrukturyzowana rozmowa zakończona zadaniem, w terapii psychodynamicznej swobodna wymiana bez odgórnie narzuconego planu.

Terapia dla par angażuje oboje partnerów naraz. Sesja różni się tym, że terapeuta obserwuje też to, co dzieje się między nimi w danym momencie, nie tylko to, co mówi każde z osobna. Może być prowadzona w różnych podejściach, zależnie od tego, w jakim nurcie pracuje dany terapeuta.

Rodzinna forma obejmuje całą rodzinę albo jej część, najczęściej wtedy, gdy objaw dotyczy nastolatka, ale wynika z układu relacji w domu. Przebieg sesji zależy od tego, kto akurat jest obecny. Czasem to cała rodzina naraz, czasem sami rodzice, żeby omówić własny styl reagowania.

Grupowa forma łączy kilku pacjentów z podobnym problemem pod okiem jednego lub dwojga terapeutów. Uczestnicy uczą się tu też od siebie nawzajem. To ważna różnica względem terapii indywidualnej. Bywa formą treningu konkretnych umiejętności, jak w programie DBT, albo przestrzenią do dzielenia się doświadczeniem, podobnie jak w grupach wsparcia, choć grupa wsparcia sama w sobie nie jest psychoterapią.

Forma online różni się od stacjonarnej głównie brakiem wspólnego pomieszczenia. Nurt i przebieg sesji mogą zostać takie same jak przy spotkaniu twarzą w twarz. Warunkiem są odpowiednia prywatność i jakość połączenia. Kwalifikacja do pracy zdalnej zależy też od rodzaju problemu i możliwości reagowania w sytuacji kryzysowej.

• Indywidualna: jeden pacjent i jeden terapeuta, podstawowa forma pracy nad osobistym problemem.
• Dla par: dwoje partnerów i jeden terapeuta, praca nad wzorcami w związku.
• Rodzinna: cała rodzina albo jej część, stosowana przy trudnościach nastolatków, również w rodzinie systemowej.
• Grupowa: kilku pacjentów z podobnym problemem i jeden lub dwoje terapeutów, częsta forma treningu umiejętności, na przykład w DBT.
• Online: dowolny nurt prowadzony zdalnie, przez połączenie wideo, coraz częściej traktowana jako alternatywa dla spotkań stacjonarnych.

Gdzie sprawdzić różnice między nurtami dokładniej?

Mapa czterech rodzin celowo zatrzymuje się na poziomie ogólnym, żeby dało się ją ogarnąć jednym spojrzeniem. Praktyczne różnice między nurtami, wymiar po wymiarze, od tego, na czym skupia się praca, po długość terapii, zestawia osobny artykuł o różnicach między nurtami.