Mity o ADHD: co potwierdzają badania

Czy ADHD to wymysł, a nie realne zaburzenie?

ADHD nie jest wymysłem: należy do lepiej przebadanych zaburzeń w psychiatrii. Świadczą o tym dowody z genetyki i neuroobrazowania oraz z wieloletnich badań podłużnych. Międzynarodowy konsensus badaczy z 2021 roku zebrał 208 wniosków opartych na takich dowodach. Ta liczba obejmuje też dowody kliniczne i epidemiologiczne.

Mit o nieistnieniu ADHD miesza dwa różne pytania. Pierwsze dotyczy tego, czy zaburzenie w ogóle jest opisane w klasyfikacjach medycznych. Drugie jest inne. Dotyczy tego, czy każda konkretna diagnoza została postawiona rzetelnie, a to pytanie bywa jak najbardziej zasadne.

Zbyt szybko postawiona diagnoza jest realnym problemem w części gabinetów. Nie dowodzi to jednak, że samo zaburzenie neurorozwojowe w ogóle nie istnieje. To ważne rozróżnienie. Pełny opis miejsca ADHD w klasyfikacjach ICD-11 i DSM-5-TR, wraz z historią sporu o jego istnienie, opisuje artykuł o tym, czy ADHD to choroba.

Nieuwagę i impulsywność zna z własnego życia niemal każdy, tylko w mniejszym nasileniu, co podsyca wątpliwości. Rozpoznanie ADHD wymaga jednak nasilenia znacznie większego niż przelotne rozkojarzenie: obecnego od dzieciństwa i utrudniającego funkcjonowanie w więcej niż jednym miejscu. Ta granica decyduje o tym, komu stawia się diagnozę. Nie decyduje o tym popularność tematu w mediach społecznościowych.

Czy z ADHD da się wyrosnąć?

Przebieg ADHD zmienia się z wiekiem: w szesnastoletnim badaniu z 2022 roku trwałą remisję do końca obserwacji osiągnęło tylko 9 procent uczestników, a u większości pozostałych utrzymały się objawy resztkowe albo nawracające. Badanie prowadzono w ramach amerykańskiego projektu Multimodal Treatment Study of ADHD, oceniając ośmiokrotnie tych samych 558 dzieci z ADHD w kolejnych latach dorastania.

Starsza metaanaliza Faraone, Biedermana i Micka z 2006 roku, obejmująca wieloletnie badania śledzące dzieci z ADHD aż do wczesnej dorosłości, pokazała podobnie zmienny obraz. Poniższe liczby z obu badań pokazują tę zmienność dokładniej.

Wyrastanie z ADHD nie jest więc regułą. Nie jest też wyjątkiem. To jedna z kilku możliwych ścieżek: obok niej zdarzają się też nawroty i wahania nasilenia. Pełne omówienie tego, na czym polega leczenie, a nie wyleczenie ADHD, opisuje artykuł o tym, czy ADHD da się wyleczyć.

• Metaanaliza z 2006 roku: pełne kryteria zaburzenia w okolicach 25 roku życia spełniało około 15 procent badanych, a przy szerszej definicji nawet 65 procent.
• Pełną remisję w którymś momencie szesnastoletniej obserwacji przeżyło około 30 procent uczestników badania z 2022 roku.
• U 60 procent osób, które osiągnęły remisję, objawy w kolejnych latach powróciły.
• Trwałego wyzdrowienia do końca obserwacji nie osiągnęło ponad 90 procent badanych.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Czy dorośli mogą mieć ADHD?

Dorośli mogą mieć ADHD rozpoznane po raz pierwszy: badania populacyjne szacują jego rozpowszechnienie u dorosłych na 2,5 do 4,4 procent. Wynik zależy od zastosowanej metody i badanej populacji. Amerykańskie badanie NCS-R oszacowało aktualne ADHD na 4,4 procent wśród mieszkańców USA w wieku od 18 do 44 lat. Metaanaliza Simona i współautorów, oparta na badaniach populacyjnych, podała niższy wynik: 2,5 procent.

Mit bierze się głównie stąd, że ADHD kojarzy się przede wszystkim z biegającym po klasie chłopcem. DSM-5-TR wymaga jednak tylko tego, żeby część objawów była obecna przed 12 rokiem życia, choćby nikt wtedy nie nazwał ich po imieniu. Nie wymaga, żeby zniknęły w dorosłości. Pierwsze rozpoznanie w wieku 30 czy 40 lat nazywa więc zwykle trudności obecne od dawna, nie nowy problem, który nagle się pojawił.

Wiek diagnozy zależy głównie od tego, kiedy trudności zaczynają przeszkadzać wystarczająco mocno. To bywa różny moment. Pełny obraz tego, jak ADHD wygląda u osoby dorosłej, opisuje artykuł o ADHD u dorosłych.

W dzieciństwie objawy wyglądają jak bieganie po klasie. W dorosłości przybierają zwykle postać wewnętrznego niepokoju oraz chronicznego odkładania zadań na później. Zmienia się obraz, ale mechanizm stojący za trudnościami zostaje ten sam. Dlatego pierwsze rozpoznanie w średnim wieku bywa dla wielu osób ulgą, nie powodem do wstydu, bo nazywa wreszcie coś, z czym mierzyły się od dawna, choćby nie miały na to dotąd słowa.

Czy złe wychowanie powoduje ADHD?

Złe wychowanie nie powoduje ADHD: metaanaliza badań bliźniąt i adopcyjnych pokazuje silny udział czynników genetycznych w nasileniu nieuwagi oraz nadruchliwości. Wspólne środowisko rodzinne wnosi do tej zmienności udział znikomy. Metaanaliza Nikolas i Burt objęła w sumie 79 badań tego typu. Do głównych analiz ostatecznie włączono 13 prób dla nieuwagi i 9 dla nadruchliwości.

Wynik nie oznacza, że dom nie ma żadnego znaczenia. Znaczenie ma, tylko inne. Różnice w stylu wychowania nie tłumaczą, dlaczego jedno dziecko ma ADHD, a drugie nie. Rodzica obwinia się najczęściej, bo jest najbliżej problemu, ale wina jest złym słowem w tym kontekście.

Rodzic wpływa na to, jak objawy są zarządzane na co dzień. Jasna struktura dnia oraz przewidywalne zasady realnie pomagają, podobnie jak spokojna reakcja na typowe dla ADHD potknięcia zamiast kolejnej kary. Nie jest jednak w stanie wywołać ADHD u dziecka, które go nie ma. Pełny obraz tego, co faktycznie zwiększa ryzyko ADHD, w tym rolę czynników okołoporodowych, opisuje artykuł o przyczynach ADHD.

Czy osoby z ADHD nie potrafią się na niczym skupić?

Osoby z ADHD potrafią skupić się bardzo intensywnie: zjawisko opisywane jako hiperfokus oznacza głębokie zaangażowanie w zadanie, które akurat wciąga. Jedno kliniczne badanie tureckiego zespołu Ozel-Kizil i współautorów, porównujące 132 pacjentów zrekrutowanych z dwóch poradni ADHD z 65 zdrowymi studentami pełniącymi rolę grupy kontrolnej, opisało hiperfokus jako częstsze doświadczenie w grupie z ADHD. Wcześniejsza literatura była skąpa. Próba była niewielka.

Hiperfokus nie jest kryterium diagnostycznym ani w ICD-11, ani w DSM-5-TR. Jedno badanie kliniczne nie wystarcza, żeby uznać go za ustalony wymiar ADHD u każdej osoby z tym rozpoznaniem. Problemem bywa przy tym nie brak koncentracji, tylko trudność z jej przełączaniem między zadaniami. Silne pochłonięcie ciekawym zajęciem zdarza się też u osób bez ADHD.

Popularne opisy hiperfokusu bywają przy tym nadinterpretowane jako gwarancja sukcesu zawodowego albo naukowego. Godziny spędzone nad jednym wciągającym zadaniem oznaczają zwykle godziny odjęte od innych obowiązków czekających obok. Etykieta „w ogóle się nie skupia” pomija więc połowę obrazu, ale sam hiperfokus nie zamienia się automatycznie w przewagę.

Czy leki na ADHD uzależniają?

Leki na ADHD dzielą się na psychostymulanty oraz preparaty niestymulujące. Metylfenidat i pochodne amfetaminy należą do pierwszej grupy; atomoksetyna oraz guanfacyna do drugiej. Decyzję o ich doborze i dawkowaniu oraz o ewentualnej zmianie podejmuje zawsze prowadzący psychiatra. Szwedzkie badanie rejestrowe Chang i współautorów, oparte na rejestrach medycznych osób urodzonych między 1960 a 1998 rokiem, objęło 38753 osoby z rozpoznanym ADHD.

Badanie porównało u tych samych osób okresy przyjmowania leków stymulujących z okresami bez leczenia farmakologicznego. Okresy leczenia wiązały się ze wskaźnikiem zdarzeń związanych z nadużywaniem substancji niższym o 31 procent niż okresy bez leków. Sami autorzy zastrzegają jednak potrzebę czujności lekarzy wobec ryzyka niewłaściwego użycia i przekazywania leków stymulujących innym osobom. PsychoNovatis nie prowadzi farmakoterapii ani nie decyduje o lekach.

Czy test internetowy wystarczy do rozpoznania ADHD?

Test internetowy nie wystarczy do rozpoznania ADHD: kwestionariusz przesiewowy pokazuje jedynie prawdopodobieństwo, nie stawia diagnozy. Kwestionariusz ASRS powstał dla Światowej Organizacji Zdrowia i został sprawdzony na próbie porównującej wynik z oceną kliniczną. Liczy 18 pytań, z czego 6 tworzy krótką część przesiewową. Wynik dodatni oznacza wyłącznie podwyższone prawdopodobieństwo.

Pełna diagnostyka wymaga wywiadu prowadzonego przez psychologa albo zespół diagnostyczny. Wywiad sięga do dzieciństwa i uwzględnia inne możliwe przyczyny objawów, na przykład zaburzenia snu czy choroby tarczycy. Samo rozpoznanie medyczne oraz decyzje o farmakoterapii należą do psychiatry. Pełny przebieg tego procesu, krok po kroku, opisuje artykuł o diagnozie ADHD.

Test przesiewowy i pełna diagnostyka różnią się przede wszystkim celem, nie tylko długością rozmowy. Wypełniony wieczorem kwestionariusz bywa dobrym początkiem rozmowy o sobie. Rozpoznanie zawsze zostaje jednak po stronie specjalisty znającego historię danej osoby.

Skale obserwacyjne, takie jak kwestionariusz Connersa, pełnią z kolei inną funkcję: zbierają spostrzeżenia rodziców i nauczycieli u dzieci. Nie mierzą samooceny osoby dorosłej. Żadne z tych narzędzi, wzięte osobno, nie zastępuje pełnego wywiadu diagnostycznego.