Autor
Marcela Kwiecień
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Leki na ADHD czy terapia u dorosłych: co wybrać i od czego to zależy
Pytanie „leki czy terapia” brzmi jak wybór jednej drogi, a w gabinecie wygląda inaczej. Lek i terapia robią co innego. O kolejności decyduje nasilenie objawów. Znaczenie ma też to, czy lek już pomógł. Ostatnie słowo należy do Ciebie. Rozpisujemy tę decyzję krok po kroku i podpowiadamy, o co zapytać lekarza. Tekst dotyczy dorosłych, a o objawach ADHD u dzieci piszemy osobno.
Ten artykuł należy do przewodnika ADHD.
Leki na ADHD czy terapia: czym się różnią?
Lek na ADHD zmniejsza objawy, a terapia ADHD uczy umiejętności, które pomagają w tym, co zostaje po dobraniu leku. Konsensus World Federation of ADHD z 2021 roku ocenia, że leczenie bez leków działa na objawy słabiej niż leki, ale często przydaje się przy tym, co po lekach zostaje.
Jak działają poszczególne grupy leków i jakie mogą dawać działania niepożądane, opisujemy w osobnym artykule o lekach na ADHD. Za dobór leku i dawki odpowiada wyłącznie lekarz psychiatra.
| Pytanie | Lek na ADHD | Terapia ADHD |
|---|---|---|
| Co robi | Zmniejsza objawy ADHD: nieuwagę, nadmierną ruchliwość i impulsywność. | Uczy planowania, ograniczania rozpraszaczy i bardziej elastycznego myślenia w sytuacjach, które wywołują napięcie. |
| Co pokazują badania | W porównaniu z placebo poprawa u dorosłych jest od umiarkowanej do dużej, zależnie od leku. | W porównaniu z aktywną grupą kontrolną poprawa objawów jest od małej do umiarkowanej. |
| Kto to prowadzi | Lekarz psychiatra dobiera lek i dawkę oraz kontroluje leczenie. | Psychoterapeuta prowadzi terapię, ale nie przepisuje leków. |
| Czego nie zrobi | Nie zastępuje nauki planowania ani pracy nad sposobem oceniania trudnych sytuacji. | Działa na objawy słabiej niż lek. |
Co jest skuteczniejsze przy ADHD: leki czy terapia?
Konsensus ekspertów z 2021 roku uznaje, że przy ADHD leki zmniejszają objawy skuteczniej niż leczenie bez leków. W metaanalizie sieciowej, w której porównywano leki z placebo, lekarze oceniali poprawę u dorosłych jako umiarkowaną albo dużą, zależnie od substancji, a dane obejmowały od 1521 do 3377 osób na lek.
Dla terapii poznawczo-behawioralnej metaanalizy dają wyniki skromniejsze. Poprawa objawów zgłaszanych przez samych pacjentów była umiarkowana (19 badań, 896 osób). W dwóch badaniach z aktywną grupą kontrolną oraz niezależną oceną (244 osoby) była już niewielka. Inna metaanaliza podała poprawę od małej do umiarkowanej wobec aktywnej grupy kontrolnej (trzy badania, 191 osób).
Porównanie jest pośrednie. Opisane przeglądy nie zestawiają leku z terapią wprost. Autorzy konsensusu przypominają też, że metoda, która słabo zmniejsza objawy, może pomagać w innych sprawach, na przykład w organizacji dnia.
PsychoLogic
Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Czy terapia coś dodaje, gdy już bierzesz lek?
Terapia poznawczo-behawioralna poprawiła objawy ADHD u dorosłych, którzy brali leki, a mimo to nadal je mieli. W skali oceny ADHD odpowiedź na leczenie wystąpiła u 67 procent osób z terapii i u 33 procent z grupy porównawczej. Badanie JAMA z 2010 roku objęło 86 osób, które zgodziły się nie zmieniać leków w czasie terapii.
Grupa terapii dostała 12 indywidualnych sesji, a grupa porównawcza relaksację z edukacją o ADHD, czyli tyle samo czasu z terapeutą, ale bez nauki umiejętności organizacyjnych. Niezależny oceniający nie wiedział, kto do której grupy trafił. Poprawa utrzymała się po 6 i po 12 miesiącach u osób, które odpowiedziały na terapię w całości lub częściowo.
Badanie sprawdzało, czy terapia coś dodaje do leku, a nie czy go zastępuje. Pochodziło z jednego szpitala w USA, więc jego wynik wymaga potwierdzenia w kolejnych badaniach. Jak przebiega terapia ADHD u dorosłych, opisuje artykuł o terapii ADHD u dorosłych.
Od czego zależy, czy zacząć od leku, czy od terapii?
Wytyczne NICE wiążą wybór między lekiem a terapią przy ADHD u dorosłych z tym, czy objawy nadal istotnie utrudniają życie w co najmniej jednej dziedzinie po dostosowaniu otoczenia. Dostosowanie otoczenia to na przykład słuchawki, cichsze miejsce pracy albo krótsze etapy pracy z przerwami na ruch.
Dziedziny życia obejmują według NICE relacje z ludźmi oraz naukę lub pracę i świadomość ryzyka, czyli bezpieczne zachowanie na przykład w ruchu drogowym. Wytyczne powstały dla brytyjskiej opieki zdrowotnej, więc w Polsce decyzję podejmujesz z lekarzem psychiatrą, a nie z tabeli.
| Twoja sytuacja | Co przewidują wytyczne NICE | Co z tego wynika |
|---|---|---|
| Objawy ADHD nadal istotnie utrudniają życie mimo dostosowania otoczenia | Dorosłym z ADHD oferuje się lek (zalecenie 1.5.15). | Umów rozmowę z psychiatrą o leku. |
| Lek pomaga, ale objawy dalej istotnie utrudniają życie | Rozważa się leczenie bez leków razem z lekiem (zalecenie 1.5.17). | Zapytaj lekarza o pomoc psychologiczną skupioną na ADHD. W takiej sytuacji badano ją w JAMA w 2010 roku. |
| Po rozmowie z lekarzem nie chcesz brać leku | Rozważa się leczenie bez leków (zalecenie 1.5.16). | Wytyczne podają minimum: ustrukturyzowaną pomoc psychologiczną skupioną na ADHD i regularne kontrole (zalecenie 1.5.18). |
| Lek nie działa, jest źle znoszony albo trudno Ci brać go regularnie | Rozważa się leczenie bez leków (zalecenie 1.5.16). | Wróć do lekarza, który decyduje o zmianie leku. Pomoc psychologiczna może być wtedy głównym narzędziem. |
| Objawy zagrażają bezpieczeństwu, na przykład za kierownicą | NICE zaznacza, że objawy ADHD mogą pogarszać prowadzenie samochodu, a lek może je poprawiać. | Omów bezpieczeństwo i możliwości leczenia z lekarzem. |
Czy przy ADHD trzeba brać leki, czy wystarczy sama terapia?
Przy ADHD nie ma obowiązku brania leków, a wytyczne NICE przewidują leczenie bez leków dla dorosłych, którzy świadomie z nich rezygnują, nie tolerują ich albo nie widzą efektu. Wytyczne zakładają wybór po rozmowie z lekarzem o korzyściach i ryzyku każdej metody.
Przy leczeniu bez leku wytyczne wymieniają dwa minimalne elementy: ustrukturyzowaną pomoc psychologiczną skupioną na ADHD oraz regularne kontrole osobiste lub telefoniczne. Może to być pełny kurs terapii poznawczo-behawioralnej albo jej elementy.
Co zrobić dalej z decyzją o leczeniu ADHD?
Decyzję o leczeniu ADHD możesz przygotować w czterech krokach. Wytyczne NICE zalecają, by każda osoba z ADHD miała wspólny plan leczenia, który obejmuje potrzeby psychologiczne, zawodowe i edukacyjne, a nie samą receptę. Poniższe kroki pomagają przygotować się do rozmowy z lekarzem psychiatrą.
- 1Zapisz, w których dziedzinach objawy nadal istotnie utrudniają życie mimo dostosowania otoczenia: w pracy lub nauce, w relacjach, w bezpieczeństwie.
- 2Jeśli nie masz rozpoznania ADHD, zacznij od diagnozy. Jej przebieg opisuje artykuł o diagnozie ADHD.
- 3Umów rozmowę z psychiatrą o leku. Szczegóły działania i bezpieczeństwa leków opisuje artykuł o lekach na ADHD.
- 4Poproś o wspólny plan leczenia, który obejmuje też pomoc psychologiczną. NICE zaleca taki plan dla każdej osoby z ADHD.
Co możesz zrobić w PsychoNovatis?
PsychoNovatis prowadzi psychoterapię dorosłych z rozpoznanym albo podejrzewanym ADHD i nie prowadzi leczenia farmakologicznego. Pracujemy nad organizacją i odkładaniem zadań oraz nad impulsywnością i regulacją emocji. Leki przepisuje lekarz psychiatra spoza placówki. Przyjmujemy dorosłych oraz młodzież od 15. roku życia, a sesja trwa 50 minut.
Bezpłatny test przesiewowy ASRS jest dostępny na naszej stronie, ale nie stawia rozpoznania. Przy niepewności wykonujemy badanie diagnostyczne z pisemną opinią (wywiad DIVA-5), którą możesz pokazać lekarzowi. Formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza.
Bibliografia
- Safren S. A., Sprich S., Mimiaga M. J., Surman C., Knouse L., Groves M., Otto M. W. (2010), Cognitive behavioral therapy vs relaxation with educational support for medication-treated adults with ADHD and persistent symptoms: a randomized controlled trial, JAMA 304(8), 875-880
- Faraone S. V. i in. (2021), The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder, Neuroscience & Biobehavioral Reviews 128, 789-818
- National Institute for Health and Care Excellence (2018, aktualizacja 13.09.2019), Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management, NG87, zalecenia 1.5.15 do 1.5.18, 1.7, 1.8 i 1.10
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie jest poradą dotyczącą leczenia. Opisujemy leki na ADHD wyłącznie informacyjnie, bez nazw handlowych i bez dawek. O rozpoznaniu, doborze leku, dawce, zmianie i odstawieniu leczenia decyduje lekarz, w praktyce lekarz psychiatra, na podstawie pełnego obrazu klinicznego. Ocenę objawów może prowadzić też psycholog przygotowany do diagnostyki ADHD, ale formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza. PsychoNovatis nie prowadzi leczenia farmakologicznego.
Często zadawane pytania
Czy mogę zacząć od terapii, a o leku zdecydować później?
Można. Wytyczne NICE uwzględniają dorosłych, którzy świadomie wybierają leczenie bez leków, więc zaczęcie od pomocy psychologicznej jest dopuszczalną drogą. Do rozmowy o leku możesz wrócić w każdej chwili. Jeśli objawy utrudniają bezpieczne prowadzenie samochodu, omów bezpieczeństwo i możliwości leczenia z lekarzem.
Czy po włączeniu leku terapia jest jeszcze potrzebna?
Wytyczne NICE przewidują rozważenie pomocy psychologicznej razem z lekiem, gdy lek pomógł, ale objawy nadal istotnie utrudniają życie. Takiej sytuacji dotyczyło badanie JAMA z 2010 roku, w którym terapia poznawczo-behawioralna dała lepszy wynik niż relaksacja z edukacją. Decyzję podejmujesz z lekarzem.
Czy ADHD leczy się farmakologicznie?
Tak, lek jest jedną z metod leczenia ADHD, a konsensus World Federation of ADHD z 2021 roku ocenia, że zmniejsza objawy skuteczniej niż leczenie bez leków. Czy lek jest potrzebny w Twojej sytuacji, ocenia lekarz psychiatra. Szczegóły opisuje artykuł o lekach na ADHD.
Czy leki na ADHD trzeba brać do końca życia?
O tym, jak długo przyjmować lek, decyduje lekarz, który według wytycznych NICE ocenia leczenie co najmniej raz w roku. Więcej o lekach znajdziesz w osobnym artykule o lekach na ADHD.
Kto przepisuje leki na ADHD?
Leki na ADHD przepisuje lekarz. Ich dobór i dawkę ustala lekarz psychiatra, a psychoterapeuta ich nie przepisuje.
Czy w PsychoNovatis dostanę receptę na lek na ADHD?
Nie. PsychoNovatis nie prowadzi leczenia farmakologicznego i nie wystawia recept. Leki przepisuje lekarz psychiatra spoza placówki. My prowadzimy psychoterapię oraz badanie diagnostyczne z pisemną opinią.
mgr Marcela Kwiecień
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Prowadzę terapię par, a jako jedyna w zespole badanie ADHD metodą wywiadu DIVA-5. W pracy łączę CBT z Terapią Skoncentrowaną na Rozwiązaniach.
