Autor
Izabela Stanowska
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Przyczyny ADHD: czy jest dziedziczne i czy można je nabyć
Badania opisane w tym tekście pokazują silne podłoże genetyczne, kilka czynników z ciąży, które tylko wiążą się z ADHD, oraz przekonania, których dane nie potwierdzają.
Ten artykuł należy do przewodnika ADHD.
Jakie są przyczyny ADHD?
Przyczyny ADHD są przede wszystkim genetyczne: odziedziczalność ADHD szacuje się na około 74 procent (Faraone i Larsson, 2019). Badania sprzężeń genetycznych pokazują, że wpływ każdego pojedynczego wariantu DNA na ADHD jest bardzo mały. Około jednej trzeciej odziedziczalności wynika z wielu częstych wariantów, a część z rzadkich wstawień lub utraty fragmentów DNA. Środowisko też ma udział.
Czynniki środowiskowe wyjaśniają, jak podaje przegląd z 2017 roku, od 10 do 40 procent zmienności związanej z ADHD. Które z nich są przyczynami, a które tylko towarzyszą ADHD, pokazuje następna sekcja.
Czym ADHD jest jako zaburzenie, opisuje artykuł „Czy ADHD to choroba?”.
Które przyczyny ADHD są pewne, a które to tylko związki?
Udział genów w przyczynach ADHD potwierdzają badania rodzinne, bliźniacze i adopcyjne, a palenie w ciąży i wcześniactwo wiążą się z wyższym ryzykiem ADHD, ale badania nie potwierdziły, że je wywołują. Tabela pokazuje, co dokładnie zmierzono przy każdym czynniku, w jakim badaniu i jak mocny jest dowód.
Przekonania o wychowaniu i cukrze jako przyczynach ADHD omawia artykuł o mitach o ADHD.
| Czynnik | Co ustalono | Jak mocny jest dowód |
|---|---|---|
| Geny | Odziedziczalność około 74 procent, wiele wariantów o małym wpływie (przegląd z 2019 roku) | Mocny: potwierdzają go badania rodzinne, bliźniacze i adopcyjne |
| Palenie w ciąży | Iloraz szans ADHD u dziecka 1,60 (metaanaliza z 2018 roku) | Związek; autorzy nie rozstrzygnęli, czy jest przyczynowy |
| Wcześniactwo | Wymieniane wśród czynników z ciąży powiązanych z ADHD (przegląd z 2017 roku) | Związek; przyczynowości nie potwierdzono |
PsychoLogic
Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Czy ADHD jest dziedziczne?
Dziedziczność ADHD jest wysoka: odziedziczalność wynosi około 74 procent, a badania rodzinne, bliźniacze i adopcyjne pokazują, że ADHD występuje w rodzinach (Faraone i Larsson, 2019). Dziedziczy się jednak podatność, a nie gotowe rozpoznanie, więc nawet przy ADHD w rodzinie nic nie jest przesądzone.
Badania bliźniąt porównują bliźnięta jednojajowe, które mają niemal identyczny materiał genetyczny, z dwujajowymi, które dzielą średnio połowę segregujących genów. Średnia odziedziczalność w 37 badaniach bliźniąt wynosi 74 procent (Faraone i Larsson, 2019).
Obecność ADHD u rodzica zwiększa prawdopodobieństwo ADHD u dziecka, ale go nie przesądza. Wpływ pojedynczych wariantów DNA jest bardzo mały.
Co oznacza odziedziczalność ADHD na poziomie 74 procent?
Odziedziczalność ADHD na poziomie 74 procent oznacza, że w badanych populacjach około trzy czwarte różnic między ludźmi w występowaniu ADHD wiązało się z różnicami genetycznymi. Nie znaczy, że u danej osoby 74 procent ADHD pochodzi z genów, a 26 procent z czegoś innego.
Odziedziczalność opisuje grupę, a nie pojedynczego człowieka. Dlatego ta liczba nie pozwala przewidzieć, czy ADHD będzie miało konkretne dziecko, ani wskazać, co złożyło się na ADHD u Ciebie. Liczba nie jest wyrokiem.
Czy ADHD można nabyć w dorosłości?
To, czy ADHD może zacząć się dopiero w dorosłości, jest sporne. Komentarz Faraone i Biederman z 2016 roku wskazuje, że kryteria DSM-5 wymagają wcześniejszego początku objawów. Badanie z Dunedin z 2015 roku zakwestionowało założenie, że dorosłe ADHD zawsze zaczyna się w dzieciństwie. Rozpoznanie stawia lekarz według obowiązujących kryteriów.
Przebieg oceny u dorosłych opisuje artykuł o diagnozie ADHD.
PsychoLogic
Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?
Co pokazało badanie z Dunedin o początku ADHD w dorosłości?
W badaniu z Dunedin w Nowej Zelandii u 90 procent dorosłych z ADHD nie stwierdzono ADHD w dzieciństwie (Moffitt i in., 2015). Badanie objęło 1037 osób obserwowanych do 38. roku życia. Rozpoznania u dorosłych oparto na kryteriach DSM-5 bez dwóch warunków: wieku początku objawów i potwierdzenia ich w różnych sytuacjach. Te warunki badacze traktowali jako wyniki do zbadania.
Dorośli z ADHD jako grupa nie wykazywali w testach deficytów neuropsychologicznych w dzieciństwie ani w dorosłości ani ryzyka poligenicznego typowego dla ADHD z dzieciństwa. Autorzy piszą, że wyniki sugerują możliwość, iż dorośli z objawami ADHD nie mają zaburzenia neurorozwojowego zaczynającego się w dzieciństwie, a jeśli wynik się powtórzy, trzeba będzie na nowo rozważyć miejsce ADHD w klasyfikacji.
Komentarz Faraone i Biederman z 2016 roku uznaje te wnioski za przedwczesne. Według komentarza grupa z początkiem w dorosłości miała w badaniu z Nowej Zelandii więcej objawów ADHD ocenianych przez nauczycieli oraz więcej zaburzeń zachowania w dzieciństwie. Częściej też rodzice i nauczyciele łącznie zgłaszali początek objawów przed 12. rokiem życia. Autorzy komentarza uważają, że wiele takich początków w dorosłości miało korzenie neurorozwojowe.
Autorzy komentarza podają to jako hipotezę. Objawy poniżej progu rozpoznania mogły być w dzieciństwie równoważone przez zdolności intelektualne oraz wspierające, uporządkowane otoczenie, a pełne ADHD ujawniło się, gdy to oparcie zniknęło. Ostrzegają też, że błędem byłoby zakładać, że większość dorosłych zgłaszających objawy ADHD nie miała ADHD w młodości.
Czy u konkretnej osoby chodzi o ADHD, ocenia lekarz.
Czy uraz mózgu u dziecka może prowadzić do ADHD?
Wtórne ADHD, czyli ADHD po urazie mózgu, wystąpiło u 15 z 103 dzieci między 6. a 12. miesiącem po urazie (Max i in., 2005). Prospektywne badanie objęło 143 dzieci w wieku od 5 do 14 lat, które nie miały ADHD przed urazem. Dzieci obserwowano w pięciu ośrodkach urazowych. W drugim roku po urazie wtórne ADHD miało 17 z 82 dzieci.
Wtórne ADHD współwystępowało istotnie częściej ze zmianą osobowości z powodu urazu i z nowo rozpoznanymi zaburzeniami zachowania. Ani ciężkość urazu, ani miejsce uszkodzenia nie przewidywały go w okresie od 6 do 24 miesięcy po urazie. Przewidywało je funkcjonowanie dziecka przed urazem, a w drugim roku po urazie także trudności psychospołeczne sprzed urazu. Badanie dotyczyło dzieci i nie opisuje dorosłych.
Czy palenie w ciąży i wcześniactwo powodują ADHD?
Palenie papierosów w ciąży wiąże się z wyższym ryzykiem ADHD u dziecka (iloraz szans 1,60 w metaanalizie z 2018 roku), ale autorzy zaznaczają, że praca nie rozstrzyga, czy to związek przyczynowy. Iloraz szans porównuje szanse ADHD w dwóch grupach: wartość 1 oznaczałaby brak różnicy, a 1,60 oznacza wyższe szanse u dzieci matek palących.
Metaanaliza objęła 15 badań kohortowych i 5 badań przypadków i kontroli. Autorzy zastrzegają, że nie rozstrzygnęli, czy na wynik nie wpływają inne czynniki ryzyka.
Przegląd z 2017 roku dodaje, że po uwzględnieniu czynników genetycznych i rodzinnych kilka dawnych ustaleń budzi wątpliwości, a im silniejszy układ badania, tym słabsze poparcie dla związku. Żadnego z czynników z ciąży, w tym palenia i wcześniactwa, nie można według tego przeglądu potwierdzić jako przyczyny ADHD. Wynik badań nie pozwala więc stwierdzić, że palenie w ciąży wywołało ADHD u konkretnego dziecka.
Co zrobić, jeśli rozpoznajesz u siebie opisane objawy ADHD?
Ani historia ADHD w rodzinie, ani wynik testu przesiewowego nie są rozpoznaniem. Formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza. Jeśli rozpoznajesz u siebie opisane objawy, w PsychoNovatis możesz umówić badanie ADHD metodą DIVA-5 albo konsultację. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15. roku życia, dzieci nie.
Test przesiewowy ASRS nie jest rozpoznaniem. Objawy ADHD u dzieci opisuje osobny artykuł. O lekach decyduje lekarz, a PsychoNovatis nie prowadzi farmakoterapii.
Bibliografia
- Faraone S. V., Larsson H. (2019), Genetics of attention deficit hyperactivity disorder, Molecular Psychiatry 24(4), 562-575
- Sciberras E., Mulraney M., Silva D., Coghill D. (2017), Prenatal Risk Factors and the Etiology of ADHD: Review of Existing Evidence, Current Psychiatry Reports 19(1), 1
- Huang L. i in. (2018), Maternal Smoking and Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Offspring: A Meta-analysis, Pediatrics 141(1), e20172465
- Moffitt T. E. i in. (2015), Is Adult ADHD a Childhood-Onset Neurodevelopmental Disorder? Evidence From a Four-Decade Longitudinal Cohort Study, American Journal of Psychiatry 172(10), 967-977
- Max J. E. i in. (2005), Predictors of secondary attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents 6 to 24 months after traumatic brain injury, Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry 44(10), 1041-1049
- Faraone S. V., Biederman J. (2016), Can Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder Onset Occur in Adulthood?, JAMA Psychiatry (komentarz redakcyjny)
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie służy do samodzielnego ustalania przyczyn ADHD ani do stawiania rozpoznania. Ocena objawów wymaga pełnego wywiadu, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza. PsychoNovatis nie prowadzi leczenia psychiatrycznego ani farmakoterapii.
Często zadawane pytania
Czy ADHD jest dziedziczne?
Tak, w dużej mierze. Przegląd genetyki z 2019 roku podaje odziedziczalność ADHD na około 74 procent. Ta liczba opisuje różnice między ludźmi w populacji i nie oznacza, że u konkretnej osoby 74 procent ADHD pochodzi z genów. Dziedziczy się podatność, a nie gotowe rozpoznanie.
Czy ADHD można nabyć w dorosłości?
To sporne. Badanie z Dunedin z 2015 roku wykazało, że 90 procent dorosłych z ADHD według zastosowanych kryteriów nie miało ADHD w dzieciństwie. Komentarz Faraone i Biederman z 2016 roku uznaje te wnioski za przedwczesne. Według komentarza kryteria DSM-5 wymagają wcześniejszego początku objawów. Rozpoznanie stawia lekarz.
Czy uraz mózgu u dziecka może prowadzić do ADHD?
Prospektywne badanie dzieci w wieku od 5 do 14 lat, które nie miały ADHD przed urazem mózgu, wykazało wtórne ADHD u 15 procent dzieci między 6. a 12. miesiącem po urazie (Max i in., 2005). Dotyczyło to 21 procent dzieci w drugim roku po urazie. Badanie dotyczyło dzieci i nie opisuje dorosłych.
Co powoduje ADHD oprócz genów?
Przegląd z 2017 roku szacuje, że czynniki środowiskowe wyjaśniają od 10 do 40 procent zmienności związanej z ADHD. Z ciążą wiążą się na przykład palenie papierosów i wcześniactwo, ale według tego przeglądu żadnego z takich czynników nie można potwierdzić jako przyczyny.
Czy palenie w ciąży powoduje ADHD u dziecka?
Palenie w ciąży wiąże się z wyższym ryzykiem ADHD u dziecka (iloraz szans 1,60, czyli wyższe szanse ADHD w grupie dzieci matek palących), ale autorzy metaanalizy z 2018 roku nie rozstrzygnęli, czy to związek przyczynowy. Wynik nie pozwala orzec, że palenie wywołało ADHD u konkretnego dziecka.
Czy ADHD u rodzica oznacza ADHD u dziecka?
ADHD występuje w rodzinach, a ADHD u rodzica zwiększa prawdopodobieństwo ADHD u dziecka, ale go nie przesądza. Rozpoznanie medyczne należy do lekarza.
mgr Izabela Stanowska
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Doświadczenie zbierałam w placówkach oświatowych z oddziałami integracyjnymi, w centrum medycznym i na oddziale dziennym. Dziś pracuję też z ADHD i spektrum autyzmu.
