Diagnoza ADHD krok po kroku: wywiad, DIVA-5 i opinia

Kto stawia diagnozę ADHD?

Diagnozę ADHD jako rozpoznanie medyczne stawia lekarz psychiatra. U dzieci robi to psychiatra dzieci i młodzieży. Tylko lekarz może wpisać rozpoznanie do dokumentacji medycznej i tylko on decyduje o farmakoterapii, więc bez wizyty u psychiatry proces zostaje niedokończony. Psycholog prowadzi badanie diagnostyczne i wydaje pisemną opinię. Opinia nie jest jednak rozpoznaniem medycznym.

Rola psychologa jest w tym procesie realna. Przeprowadza wywiad i kwestionariusze, ocenia funkcjonowanie, a na koniec wydaje pisemną opinię. To materiał, którego lekarz często potrzebuje. Opinia nie zastąpi jednak wizyty u psychiatry.

Najlepszym rozwiązaniem jest zespół diagnostyczny: psycholog plus psychiatra nad tym samym przypadkiem. Taki model daje jednocześnie szczegółową ocenę psychologiczną i medyczne rozpoznanie z decyzją o leczeniu. Psychoterapeuta w roli terapeutycznej nie diagnozuje; może zauważyć objawy i pokierować dalej. Badanie diagnostyczne jest osobną usługą zakończoną pisemną opinią.

Dlaczego diagnoza ADHD to nie jedna wizyta?

Rzetelna diagnostyka ADHD wymaga kilku spotkań, bo trzeba udowodnić, że objawy istniały już w dzieciństwie. ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym o kodzie 6A05 w ICD-11, a kryteria wymagają objawów obecnych przed 12 rokiem życia, nawet jeśli nikt ich wtedy tak nie nazwał. Nie wystarczy, że pojawiły się 2 lata temu wraz z nową pracą.

Diagnostyka różnicowa jest drugim powodem. Objawy ADHD nie są specyficzne: identycznie wygląda przewlekły niedobór snu, wypalenie, depresja albo nadczynność tarczycy. Rozpoznanie ADHD bez wykluczenia tych rzeczy jest zgadywaniem i prowadzi do leczenia niewłaściwego problemu.

Współwystępowanie jest powodem trzecim. Bardzo często ADHD idzie w parze z depresją albo lękiem, czasem wtórnymi, czyli będącymi skutkiem lat porażek. Dobry diagnosta musi ustalić, czy ADHD jest, a potem co jest pod spodem, a co na wierzchu. Tego nie da się zrobić w 40 minut.

Jak wygląda diagnoza ADHD u dorosłego?

Diagnoza ADHD u dorosłego opiera się na wywiadzie z całego życia sięgającym dzieciństwa oraz na wykluczeniu innych przyczyn objawów. Żaden pojedynczy test tego nie rozstrzyga, także DIVA-5. Rzetelny proces obejmuje zwykle poniższe elementy. Niekoniecznie w tej kolejności i nie zawsze wszystkie:

• Szczegółowy wywiad z życia dorosłego: praca, relacje, finanse, prowadzenie auta, historia porzuconych projektów
• Wywiad retrospektywny z dzieciństwa: najważniejsza i najczęściej skracana część
• Dokumenty potwierdzające: świadectwa szkolne, uwagi w dzienniczku, opinie z poradni, wspomnienia rodziców
• Wywiad z bliskimi, z rodzicem, jeśli to możliwe, a często też z partnerem
• Kwestionariusze przesiewowe (np. ASRS) i ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny, najczęściej DIVA-5
• Diagnostyka różnicowa: sen, nastrój, lęk, tarczyca, substancje
• Konsultacja psychiatryczna: bo to lekarz stawia rozpoznanie i decyduje o lekach

PodcastLęk przed szkołą. Jak wspierać dzieci i nastolatków?Odcinek podcastu PsychoLogic. Spotify i YouTube.

Czym są narzędzia do diagnozy ADHD: DIVA-5, ASRS i Conners?

W diagnozie ADHD używa się narzędzi trzech rodzajów: przesiewowych jak ASRS, wywiadów ustrukturyzowanych jak DIVA-5, skal obserwacyjnych jak Conners. Wokół tych nazw narosło sporo marketingu, więc warto odczarować je po kolei, zaczynając od najprostszego. ASRS to krótki kwestionariusz przesiewowy z kilkunastu pytań, który wypełniasz sam. Jest sygnałem, nie diagnozą.

DIVA-5 to ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny dla dorosłych. Diagnosta przechodzi z Tobą przez kryteria DSM-5 i dopytuje o konkretne przykłady z dorosłości oraz z dzieciństwa. Kluczowe słowo brzmi „wywiad”, nie „test”. DIVA-5 nie jest maszyną, która wypluwa wynik; jest sposobem uporządkowania rozmowy. Jej wartość zależy wyłącznie od tego, kto ją prowadzi.

Skale Connersa to kwestionariusze stosowane głównie u dzieci. Wypełniają je rodzice oraz nauczyciele, żeby zobaczyć dziecko w więcej niż jednym środowisku. Najbardziej rozczarowuje co innego: nie istnieje badanie obrazowe ani test krwi rozpoznający ADHD. Jeśli ktoś oferuje diagnozę „na podstawie badania mózgu”, to sprzedaje coś innego niż diagnostykę.

Jak wygląda diagnoza ADHD u dziecka?

Diagnoza ADHD u dziecka wymaga oceny w co najmniej dwóch środowiskach: w domu oraz w szkole. Objawy występujące tylko w jednym miejscu wskazują raczej na problem w tym miejscu: konflikt, przeciążenie, niedopasowanie do wymagań. Dlatego standardem są kwestionariusze wypełniane równolegle przez rodziców i nauczycieli.

Ścieżka w Polsce prowadzi zwykle przez dwa miejsca. Poradnia psychologiczno-pedagogiczna działa bezpłatnie i bez skierowania. Wydaje opinie oraz orzeczenia istotne dla szkoły: dostosowanie wymagań, formę egzaminów, wsparcie nauczyciela wspomagającego. Orzeczenie o niepełnosprawności to osobna ścieżka, opisana w innym tekście. Psychiatra dzieci i młodzieży stawia rozpoznanie medyczne i decyduje o ewentualnym leczeniu.

Dodatkowo u dziecka trzeba wykluczyć rzeczy, o których dorośli nie myślą: wady słuchu, zaburzenia snu, dysleksję. Osobną sprawą jest spektrum autyzmu. Bywa mylone z ADHD i nierzadko z nim współwystępuje. Diagnoza dziecka, która pomija badanie słuchu, nie jest kompletna.

Dlaczego ADHD u dziewczynek i kobiet bywa przeoczone?

ADHD u dziewczynek jest przeoczane częściej niż u chłopców, bo dominuje u nich typ nieuważny, który po prostu nie przeszkadza na lekcji. Zamiast nadruchliwości jest marzycielstwo i chaos w plecaku, a do tego wieczne „zdolna, ale nie przykłada się”. Nauczyciel zgłasza chłopca, który biega po klasie; nie zgłasza dziewczynki wpatrzonej w okno.

Dochodzi do tego maskowanie. U dziewcząt oraz kobiet jest skuteczniejsze i kosztuje więcej. Nadmierna kontrola i perfekcjonizm potrafią ukryć objawy przed każdym z zewnątrz. Cena jest wypłacana wieczorem: wyczerpanie po dniu udawania.

Konsekwencja diagnostyczna jest konkretna: kobiety trafiają do gabinetów najczęściej z rozpoznaniem depresji albo zaburzeń lękowych, które są prawdziwe, ale bywają wtórne, skutkiem lat funkcjonowania z nierozpoznanym ADHD. Dlatego przy diagnozie u dorosłej kobiety szczególnie ważne jest, żeby diagnosta pytał o dzieciństwo naprawdę uważnie, a nie zbywał tematu zdaniem „przecież pani skończyła studia”.

Ile trwa diagnoza ADHD i ile kosztuje?

Diagnoza ADHD na NFZ jest bezpłatna i nie wymaga skierowania do psychiatry. Realny koszt to czas: kolejki bywają liczone w miesiącach, a w psychiatrii dziecięcej sytuacja w wielu regionach jest wyjątkowo trudna. Poradnie psychologiczno-pedagogiczne działają bezpłatnie i bez skierowania. To najkrótsza droga, gdy chodzi o wsparcie w szkole.

Prywatnie proces to zwykle kilka spotkań. Ceny różnią się w zależności od miasta oraz od tego, kto go prowadzi. Inaczej wycenia się samą konsultację psychiatryczną, inaczej pełne badanie zakończone pisemną opinią. Warto porównać kilka ośrodków i zapytać wprost, co wchodzi w cenę.

Co powinno znaleźć się w tym, za co płacisz: wywiad z dzieciństwa, diagnostyka różnicowa, kontakt z osobą, która zna Cię z dzieciństwa lub z dokumentacją z tamtego okresu, oraz pisemna opinia. Jeśli któregokolwiek z tych elementów brakuje, płacisz za skróconą wersję.

Po czym poznać, że to nie jest rzetelna diagnostyka ADHD?

Nierzetelną diagnostykę ADHD poznaje się po skrótach: jedna wizyta, brak pytań o dzieciństwo, gwarancja wyniku z góry. ADHD stało się rynkiem, a tam, gdzie jest popyt, pojawiają się skróty. Nie każdy ośrodek, który obiecuje szybko, oszukuje. Każdy jednak sprzedaje wtedy krótszą wersję procesu. Uważaj, gdy:

• diagnoza „w jedną wizytę” albo „w 60 minut, online, od ręki”
• nikt nie pyta o dzieciństwo ani o dokumenty z tamtego okresu
• nikt nie sprawdza snu, nastroju, lęku, tarczycy ani substancji, brak różnicowania
• rozpoznanie stawiane wyłącznie na podstawie testu online lub kwestionariusza przesiewowego
• obietnica diagnozy „na podstawie badania mózgu” albo innego badania obrazowego
• gwarancja wyniku z góry: „u nas dostaniesz rozpoznanie”
• psycholog lub psychoterapeuta przedstawiający swoją opinię jako rozpoznanie medyczne

Co daje diagnoza ADHD, a czego nie daje?

Diagnoza ADHD otwiera drogę do leczenia i daje konkretne uprawnienia. Zmienia też spojrzenie na własny życiorys. Bez rozpoznania psychiatra nie przepisze leków, a farmakoterapia ma w ADHD najmocniejsze dowody. Uprawnienia to dostosowania w szkole u dzieci, a u dorosłych podstawa do rozmowy o warunkach pracy.

Czego nie daje: sama diagnoza niczego nie zmienia. Kartka z rozpoznaniem nie zainstaluje nawyku planowania i nie rozbroi 20 lat przekonania o własnej bezwartościowości. Dla wielu pacjentów zdanie „nie byłem leniwy” jest większym przełomem niż jakikolwiek lek. Zdarza się też krótkotrwałe pogorszenie, żal za latami, które mogły wyglądać inaczej. To normalna, opisana reakcja.

Bywa też tak, że diagnoza nie potwierdza ADHD, i to również jest wartościowy wynik, choć w pierwszej chwili rozczarowuje. Znaczy tyle, że trudności są prawdziwe, ale mają inną przyczynę, którą można leczyć. Najgorszym wariantem nie jest brak rozpoznania; najgorszym wariantem jest rozpoznanie postawione byle jak.

PodcastJak skutecznie regulować emocje?Odcinek podcastu PsychoLogic. Spotify i YouTube.

Czy prowadzimy diagnostykę ADHD?

Tak. Prowadzimy badanie ADHD u osób dorosłych na podstawie ustrukturyzowanego wywiadu DIVA-5, zakończone pisemną opinią. Prowadzi je Marcela Kwiecień. Nie mamy natomiast w zespole psychiatry, więc rozpoznania medycznego ani recepty u nas nie dostaniesz, a opinia z badania jest materiałem, z którym idzie się do lekarza.

Prowadzimy też terapię poznawczo-behawioralną dla osób z rozpoznanym ADHD. Mają je w swoim zakresie Marcela Kwiecień oraz Izabela Stanowska. Praca dotyczy tego, z czym leki nie pomogą: funkcji wykonawczych w praktyce, prokrastynacji, chwiejności emocjonalnej. Dochodzą skutki lat funkcjonowania bez rozpoznania. Pracujemy z dorosłymi i młodzieżą; diagnostyką ani terapią dzieci się nie zajmujemy.

Jeśli szukasz diagnozy dla dziecka, zacznij od poradni psychologiczno-pedagogicznej. Skierowanie nie jest potrzebne. Kolejnym krokiem jest psychiatra dzieci i młodzieży. Dorosły idzie do psychiatry albo do ośrodka prowadzącego pełny proces diagnostyczny.

Diagnoza ADHD: najważniejsze w skrócie

Diagnozę ADHD jako rozpoznanie medyczne stawia psychiatra, a psycholog wydaje pisemną opinię z badania diagnostycznego. Proces nie mieści się w jednej wizycie. Wymaga wywiadu sięgającego dzieciństwa oraz wykluczenia innych przyczyn. Żadne badanie obrazowe ani z krwi ADHD nie rozpoznaje. Najkrótszy podział ról wygląda tak:

• rozpoznanie medyczne stawia psychiatra; psycholog wydaje opinię, psychoterapeuta nie diagnozuje wcale
• najlepszy model to zespół: psycholog + psychiatra
• to nie może być jedna wizyta: konieczny wywiad z dzieciństwa i diagnostyka różnicowa
• DIVA-5 to ustrukturyzowany wywiad, nie test; ASRS to przesiew; Conners głównie u dzieci
• nie istnieje badanie obrazowe ani z krwi rozpoznające ADHD
• u dziecka objawy muszą być widoczne w co najmniej dwóch środowiskach: stąd kwestionariusze dla nauczycieli
• NFZ: bezpłatnie i bez skierowania, ale kolejki; poradnia psychologiczno-pedagogiczna wydaje opinie dla szkoły
• czerwona flaga: diagnoza w jedną wizytę, bez pytań o dzieciństwo, z gwarancją wyniku
• u nas: badanie ADHD na podstawie wywiadu DIVA-5 z pisemną opinią oraz terapia przy rozpoznanym ADHD