Autor
Marcela Kwiecień
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Leki na ADHD: jak działają, jakie są i czego się spodziewać
Rozpoznanie ADHD często kończy się pytaniem, jakie leki w ogóle wchodzą w grę. Osobne pytanie dotyczy tego, czego się po nich spodziewać. Osobny artykuł, leki na ADHD czy terapia, tłumaczy, dlaczego farmakoterapia, psychoterapia się uzupełniają, a nie konkurują ze sobą. Tutaj skupiamy się na samych lekach: na czym polega podział na stymulujące i niestymulujące, jak długo czekać na efekt. Wyjaśniamy też, jakich działań niepożądanych się spodziewać, dlaczego stymulanty budzą skojarzenia z amfetaminą.
Leki na ADHD: 2 grupy o różnym mechanizmie
Leki stosowane w leczeniu ADHD dzielą się na 2 grupy: stymulujące i niestymulujące, a różnica między nimi dotyczy mechanizmu działania, nie tego, która grupa jest z góry skuteczniejsza. Do stymulujących należą metylofenidat oraz pochodne amfetaminy, w Polsce dostępna jest lisdeksamfetamina. Do niestymulujących należą atomoksetyna i guanfacyna.
Wszystkie 4 substancje są zarejestrowane w Unii Europejskiej do leczenia ADHD. Różnią się jednak dostępnością w Polsce i grupą wiekową, dla której mają wskazanie. Międzynarodowy konsensus World Federation of ADHD z 2021 roku, przygotowany przez zespół Faraone, potwierdza skuteczność obu grup leków.
Wybór między nimi zależy od wieku pacjenta, chorób współistniejących, wcześniejszych doświadczeń z leczeniem. Znaczenie ma też obciążenie rodzinne: wcześniejsze problemy kardiologiczne, uzależnienia. Ostateczną decyzję, łącznie z tym, od czego zacząć, podejmuje zawsze lekarz psychiatra.
- stymulujące: metylofenidat oraz pochodne amfetaminy, w tym lisdeksamfetamina
- niestymulujące: atomoksetyna oraz guanfacyna
Jak działają stymulanty stosowane w ADHD
Leki stymulujące stosowane w leczeniu ADHD zwiększają ilość dopaminy i noradrenaliny dostępnej w przestrzeni synaptycznej w obszarach mózgu odpowiedzialnych za utrzymanie uwagi, hamowanie impulsów, pamięć roboczą. Metylofenidat blokuje transportery dopaminy i noradrenaliny w szczelinie synaptycznej, dzięki czemu oba neuroprzekaźniki dłużej pozostają aktywne.
Pochodne amfetaminy, jak lisdeksamfetamina, działają podobnie, ale dodatkowo zwiększają uwalnianie tych neuroprzekaźników z zakończeń nerwowych. Stąd biorą się częściowo różnice w sile i profilu działania między obiema substancjami.
W praktyce oznacza to poprawę zdolności do utrzymania uwagi na jednym zadaniu, mniejszą impulsywność, spokojniejsze funkcjonowanie ruchowe. Efekt bywa zauważalny już w pierwszych dniach stosowania właściwej dawki, o czym więcej w dalszej części artykułu.
Niestymulujące leki na ADHD: atomoksetyna i guanfacyna
Atomoksetyna i guanfacyna łagodzą objawy ADHD innym mechanizmem niż stymulanty, dlatego lekarz sięga po nie, gdy stymulanty są przeciwwskazane, źle tolerowane, nieskuteczne albo gdy w wywiadzie są czynniki zwiększające ryzyko nadużywania substancji. Atomoksetyna hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny, działając selektywnie, w niewielkim stopniu na dopaminę poza korą przedczołową.
Guanfacyna działa inaczej. Pobudza receptory alfa dwa A w korze przedczołowej, wspierając sieci nerwowe odpowiedzialne za regulację uwagi, kontrolę impulsów. Guanfacyna o przedłużonym uwalnianiu jest w Unii Europejskiej zarejestrowana głównie do stosowania u dzieci i młodzieży w wieku od 6 do 17 lat. Wytyczne NICE z 2018 roku zalecają przy tym regularne monitorowanie tętna i ciśnienia.
Lekarz sięga po lek niestymulujący, gdy stymulanty są przeciwwskazane, źle tolerowane albo nieskuteczne. Sięga po niego też, gdy w wywiadzie są czynniki zwiększające ryzyko nadużywania substancji. Atomoksetyna, w odróżnieniu od stymulantów, nie jest w Polsce substancją psychotropową. Wystarcza więc zwykła recepta, a nie recepta na środki kontrolowane.
PodcastTerapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnicOdcinek podcastu PsychoLogic. Spotify i YouTube.Po jakim czasie widać efekt leczenia farmakologicznego
Czas do pierwszego efektu leczenia ADHD różni się wyraźnie: stymulanty działają często już w pierwszych dniach, a leki niestymulujące potrzebują 4 do 8 tygodni, dlatego nie warto oceniać leczenia przedwcześnie. Stymulanty działają szybko: po podaniu właściwej dawki poprawę widać zwykle w ciągu pierwszych dni, a nawet godzin.
Znalezienie tej właściwej dawki zajmuje jednak czas. Lekarz zaczyna od niskiej dawki i koryguje ją na kolejnych wizytach, obserwując efekt, działania niepożądane.
Atomoksetyna i guanfacyna działają wolniej: pierwsze zmiany bywają zauważalne po 1, 2 tygodniach, ale pełny efekt ujawnia się zwykle po 4 do 8 tygodniach regularnego przyjmowania, u części osób jeszcze później. Odstawienie leku niestymulującego po kilku dniach bez efektu jest decyzją zbyt wczesną. Lepiej skonsultować ją z lekarzem, niż podejmować samodzielnie.
Najczęstsze działania niepożądane leków na ADHD
Większość działań niepożądanych leków na ADHD jest łagodna i mija albo słabnie po pierwszych tygodniach, ale lekarz mimo to monitoruje je regularnie. Przy stymulantach najczęściej pojawia się gorszy apetyt, trudności z zasypianiem, ból głowy, dyskomfort w żołądku, przyspieszone tętno, podwyższone ciśnienie krwi.
Część osób zauważa też pogorszenie nastroju albo drażliwość, gdy działanie leku ustępuje pod koniec dnia.
Przy atomoksetynie częściej występują nudności, senność, spadek apetytu. Rzadko zdarzają się problemy z wątrobą, dlatego niepokojące objawy, na przykład żółtaczkę, zawsze trzeba zgłosić lekarzowi. Guanfacyna najczęściej daje senność i obniżenie ciśnienia krwi, zwłaszcza na początku leczenia.
Leczenie dlatego obejmuje regularne kontrole. Obejmuje pomiar tętna, ciśnienia przy każdej zmianie dawki, co pół roku, a u dzieci dodatkowo śledzenie wzrostu, masy ciała na siatkach centylowych. Każde nowe albo nasilające się działanie niepożądane warto zgłosić lekarzowi prowadzącemu, zamiast samodzielnie oceniać, czy jest na tyle poważne, żeby o nim wspomnieć.
Czy stymulanty na ADHD to to samo co amfetamina
Część leków stymulujących na ADHD jest chemicznie spokrewniona z amfetaminą, ale to nie oznacza, że działają jak substancja kupowana nielegalnie na ulicy. Lisdeksamfetamina jest prolekiem, z którego organizm uwalnia deksamfetaminę, więc skojarzenie z amfetaminą ma realną podstawę chemiczną. Metylofenidat jest inną cząsteczką, ale też należy do grupy psychostymulantów. Działa na te same układy neuroprzekaźników.
Stąd bierze się częste pytanie, czy leki na ADHD to amfetamina w innym opakowaniu.
Różnica leży w dawce, sposobie podania, tempie, w jakim substancja dociera do mózgu. Tabletka o przedłużonym uwalnianiu, podana doustnie, zwiększa poziom dopaminy stopniowo, przez wiele godzin, w dawce dobranej, kontrolowanej przez lekarza. Badanie zespołu Volkow, z użyciem obrazowania mózgu, z 1998 roku pokazało, że doustny metylofenidat w dawce terapeutycznej blokuje ponad 50 procent transporterów dopaminy, a mimo to nie wywołuje euforii charakterystycznej dla używania rekreacyjnego, bo o potencjale nadużywania decyduje przede wszystkim tempo wzrostu stężenia w mózgu, nie sama jego wysokość.
Substancja przyjęta w iniekcji, wciągnięta donosowo albo w dawce znacznie wyższej niż terapeutyczna działa inaczej. Gwałtowny wzrost stężenia w mózgu daje wtedy efekt euforyczny, wysokie ryzyko uzależnienia. Lek na receptę, przyjmowany doustnie w dawce ustalonej z lekarzem, jest zaprojektowany tak, żeby tego uniknąć, a jego skład, czystość są kontrolowane, czego nie można powiedzieć o substancjach z nielegalnego źródła.
Dlaczego nie ma leków na ADHD bez recepty
Skutecznych leków na ADHD nie da się legalnie kupić bez recepty, bo wszystkie wymagają dawki dobranej indywidualnie, kontroli lekarskiej. Metylofenidat i lisdeksamfetamina są w Polsce sklasyfikowane jako substancje psychotropowe, więc każda recepta na nie musi mieć formę specjalnej recepty elektronicznej na środki kontrolowane, dawniej wystawianej na różowym druku.
Atomoksetyna nie jest substancją psychotropową. Wystarcza więc zwykła recepta, ale wciąż jest to recepta, nie produkt dostępny swobodnie w aptece.
Pod hasłem leki na ADHD bez recepty ludzie zwykle szukają jednak czegoś innego. Chodzi o sposób na skrócenie długiego oczekiwania na diagnozę i pierwszą wizytę u psychiatry. Ta frustracja jest zrozumiała. Sięgnięcie po suplement reklamowany jako wsparcie koncentracji nie daje jednak tego samego efektu, bo suplementy nie przechodzą tej samej rejestracji, kontroli jakości ani badań skuteczności co lek.
Kontrolowany dostęp ma uzasadnienie: dawka stymulantu musi być dobrana do konkretnej osoby i monitorowana pod kątem serca, ciśnienia, nastroju, a przyjmowanie go bez nadzoru niesie ryzyko, którego domowa próba, błąd nie pozwala bezpiecznie ocenić.
Czy lek na ADHD wystarczy sam, bez terapii
Sam lek łagodzi rdzenne objawy ADHD, czyli trudności z uwagą, impulsywność, niepokój, ale nie uczy organizacji dnia ani nie zmienia nawyków wypracowanych przez lata. Farmakoterapia daje często szybką i wyraźną poprawę koncentracji, ale przestaje działać, gdy tylko przestajesz brać lek, bo nie usuwa przyczyny, tylko czasowo kompensuje mechanizm.
Sam lek to nie wszystko. U wielu osób dopiero połączenie leczenia farmakologicznego z pracą nad konkretnymi umiejętnościami daje efekt, który utrzymuje się poza samym działaniem substancji.
Osobny artykuł, leki na ADHD czy terapia, tłumaczy to dokładnie. Wyjaśnia, co robi jedno, a co drugie, i co pokazują badania nad łączeniem obu form leczenia. Tutaj wystarczy zapamiętać, że wybór między lekiem a terapią rzadko jest wyborem ostatecznym, bo w praktyce klinicznej te dwie rzeczy najczęściej się uzupełniają.
Leki na ADHD u dorosłych: co sprawdza lekarz
Leczenie farmakologiczne ADHD u dorosłego zaczyna się dopiero po postawieniu diagnozy ADHD i podstawowej ocenie stanu zdrowia, nie od razu po pierwszej rozmowie z lekarzem. Przed włączeniem stymulantu lekarz pyta o choroby serca w wywiadzie własnym i rodzinnym, mierzy ciśnienie, tętno.
Lekarz sprawdza też, czy nie współwystępują inne problemy, na przykład wcześniejsze uzależnienia, depresja czy stany lękowe, bo to wpływa na wybór leku.
Polskie rekomendacje zespołu Gondek z 2024 roku wskazują metylofenidat jako zwykle pierwszy wybór u dorosłych, a lisdeksamfetaminę jako opcję drugiego wyboru, między innymi ze względu na jej dotąd ograniczoną dostępność w Polsce. Kolejne wizyty służą korekcie dawki i sprawdzeniu, czy efekt się utrzymuje bez nasilonych działań niepożądanych.
Recepta na stymulant jest receptą na środek kontrolowany, więc wymaga częstszych wizyt kontrolnych niż recepta na zwykłe leki. W Polsce dorośli zwykle pokrywają koszt leków na ADHD samodzielnie, bo refundacja obejmuje przede wszystkim młodszych pacjentów, dlatego szczegóły warto wyjaśnić bezpośrednio u lekarza wystawiającego receptę.
PodcastDlaczego odpychasz ludzi, których najbardziej potrzebujesz?Odcinek podcastu PsychoLogic. Spotify i YouTube.Dzieci i nastolatkowie: kto przepisuje leki na ADHD
Dziecko i nastolatka z ADHD leczy farmakologicznie lekarz psychiatra dziecięcy, a decyzję o rozpoczęciu takiego leczenia podejmuje się zawsze razem z rodzicem. Zasady doboru leku są podobne jak u dorosłych, ale dawkowanie, monitorowanie, ocena efektu dodatkowo uwzględniają wzrost, rozwój dziecka.
Lekarz regularnie sprawdza wzrost i masę ciała na siatkach centylowych, bo długotrwałe stosowanie stymulantów bywa u części dzieci związane z nieznacznym spowolnieniem tempa wzrostu, które zwykle wyrównuje się z czasem.
PsychoNovatis przyjmuje pacjentów od 15. roku życia i nie prowadzi leczenia farmakologicznego, więc dziecko poniżej tego wieku z podejrzeniem albo rozpoznaniem ADHD wymaga konsultacji w poradni psychologiczno-pedagogicznej albo u psychiatry dziecięcego poza naszą placówką. Rodzic dziecka z ADHD może natomiast umówić się do nas na własną konsultację, co bywa trafnym krokiem, bo ADHD jest silnie dziedziczne, a rodzic sam bywa nierozpoznany.
Leki na ADHD: najważniejsze w skrócie
Leki na ADHD dzielą się na stymulujące, które działają szybko, i niestymulujące, które potrzebują więcej czasu. Po leki niestymulujące lekarz sięga, gdy stymulanty są przeciwwskazane albo nieskuteczne. Pokrewieństwo chemiczne części stymulantów z amfetaminą jest realne, ale dawka, droga podania, kontrola lekarska sprawiają, że leczenie ADHD to inna sytuacja niż używanie substancji z nielegalnego źródła.
Żaden z tych leków nie jest dostępny bez recepty, a stymulanty wymagają dodatkowo recepty na środki psychotropowe.
Sam lek nie zastępuje pracy nad organizacją i nawykami, a o wyborze, dawce, ewentualnej zmianie leczenia zawsze decyduje lekarz psychiatra, nie pacjent na własną rękę ani nie psychoterapeuta.
Bibliografia
- Faraone S. V. i in. (2021), The World Federation of ADHD International Consensus Statement, Neuroscience & Biobehavioral Reviews 128
- NICE (2018, aktualizacja), Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management, NG87, wybór leku i monitorowanie leczenia
- Volkow N. D. i in. (1998), Dopamine transporter occupancies in the human brain induced by therapeutic doses of oral methylphenidate, American Journal of Psychiatry 155(10), 1325-1331
- Gondek T. M., Stramecki F., Cieśla M. i in. (2024), Diagnostyka i postępowanie terapeutyczne u dorosłych z ADHD. Rekomendacje Sekcji Kształcenia Specjalizacyjnego Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, Psychiatria Spersonalizowana / Personalized Psychiatry 3(3-4), 43-73
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem psychiatrą ani doboru leczenia farmakologicznego. PsychoNovatis nie prowadzi farmakoterapii ADHD: decyzje o rozpoczęciu, zmianie albo odstawieniu leku podejmuje wyłącznie lekarz prowadzący, na podstawie pełnego obrazu klinicznego pacjenta.
Często zadawane pytania
Jakie leki stosuje się w leczeniu ADHD?
W leczeniu ADHD stosuje się 2 grupy leków: stymulujące oraz niestymulujące. Do stymulujących należą metylofenidat, pochodne amfetaminy jak lisdeksamfetamina. Do niestymulujących należą atomoksetyna, guanfacyna. Wszystkie 4 substancje są zarejestrowane w Unii Europejskiej, ale różnią się dostępnością w Polsce, wskazaniami wiekowymi. O wyborze konkretnego leku decyduje lekarz psychiatra, biorąc pod uwagę wiek, choroby współistniejące, wcześniejsze doświadczenia z leczeniem.
Jak długo trzeba czekać na efekt leków na ADHD?
Stymulanty działają szybko, efekt bywa widoczny już w ciągu pierwszych dni od znalezienia właściwej dawki. Leki niestymulujące (atomoksetyna i guanfacyna) potrzebują zwykle 4 do 8 tygodni regularnego przyjmowania, żeby ujawnić pełny efekt, dlatego oceny skuteczności nie robi się po kilku dniach.
Czy leki na ADHD zawierają amfetaminę?
Część z nich tak: lisdeksamfetamina jest prolekiem amfetaminy, a metylofenidat, choć jest inną cząsteczką, należy do tej samej szerokiej grupy psychostymulantów. Różnicę tworzą: dawka dobrana przez lekarza, doustna, powolna droga podania, medyczna kontrola, dzięki którym leczenie nie daje efektu euforycznego charakterystycznego dla używania rekreacyjnego.
Czy można kupić leki na ADHD bez recepty?
Nie, żaden skuteczny lek na ADHD nie jest dostępny bez recepty. Metylofenidat i lisdeksamfetamina wymagają w Polsce specjalnej recepty na środki psychotropowe. Atomoksetyna wymaga zwykłej recepty, ale wciąż wystawionej przez lekarza. Suplementy reklamowane jako wsparcie koncentracji nie są tym samym i nie przechodzą tej samej kontroli jakości ani badań skuteczności.
Jakie są najczęstsze skutki uboczne leków na ADHD?
Przy stymulantach najczęściej pojawia się gorszy apetyt, trudności ze snem, ból głowy, przyspieszone tętno. Przy atomoksetynie częstsze są nudności, senność, a przy guanfacynie senność, obniżone ciśnienie krwi. Większość tych objawów jest łagodna i słabnie po pierwszych tygodniach, ale każdy nowy albo nasilający się objaw warto zgłosić lekarzowi prowadzącemu.
Kto przepisuje leki na ADHD dziecku?
Leczenie farmakologiczne ADHD u dziecka i nastolatka prowadzi lekarz psychiatra dziecięcy, który ustala lek, dawkę razem z rodzicem, regularnie kontroluje rozwój, wzrost, masę ciała dziecka. PsychoNovatis nie prowadzi leczenia farmakologicznego i nie przyjmuje pacjentów poniżej 15. roku życia, ale rodzic dziecka z ADHD może umówić się do nas na własną konsultację.
Czy leki na ADHD u dorosłego i u dziecka się różnią?
Grupy leków są te same, ale podejście się różni: u dziecka dodatkowo monitoruje się wzrost, rozwój, a decyzje podejmuje się razem z rodzicem. U dorosłego lekarz w większym stopniu bierze pod uwagę choroby współistniejące, na przykład wcześniejsze uzależnienia albo problemy kardiologiczne, które mogą wpływać na wybór leku.
Prowadzi u nas: ADHD
Marcela Kwiecień
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Jestem psychologiem i psychoterapeutką w trakcie szkolenia w nurcie poznawczo-behawioralnym. Pomagam osobom dorosłym w radzeniu sobie z trudnościami emocjonalnymi i wyzwaniami codziennego życia.
