Autor
Marcela Kwiecień
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Leki na ADHD: stymulujące i niestymulujące, jak działają i czego się spodziewać
Po diagnozie albo jeszcze przed nią pojawiają się dwa pytania: czy leki na ADHD to amfetamina i jak szybko poczuję różnicę? Ten tekst odpowiada na oba pytania informacyjnie. Pokazuje, jakie grupy leków istnieją. Wyjaśnia, czym się różnią i na co zwraca uwagę lekarz. Dawki oraz nazwy handlowe zostają po stronie psychiatry.
Ten artykuł należy do przewodnika ADHD i rozwija tekst Leki na ADHD czy terapia u dorosłych: co wybrać i od czego to zależy.
Jakie leki stosuje się w ADHD?
Leki na ADHD dzielą się na dwie grupy: stymulujące (metylofenidat oraz pochodne amfetaminy) i niestymulujące (atomoksetyna oraz guanfacyna). Obie grupy służą zmniejszaniu objawów ADHD, ale działają innym mechanizmem. Dowody na skuteczność leczenia farmakologicznego omawia międzynarodowy konsensus World Federation of ADHD z 2021 roku, który zebrał 208 wniosków popartych badaniami.
O wyborze decyduje lekarz psychiatra. Bierze pod uwagę wiek i choroby współistniejące. Znaczenie mają też wcześniejsze doświadczenia z leczeniem oraz choroby serca i uzależnienia w historii rodziny. Guanfacyna ma inne wskazania wiekowe niż pozostałe substancje. W Unii Europejskiej jest zarejestrowana głównie dla dzieci i młodzieży w wieku od 6 do 17 lat. Wytyczne NICE ujmują jej stosowanie u dorosłych osobno i łączą je z konsultacją w ośrodku specjalistycznym.
Czy lek wystarczy sam, czy potrzebna jest też terapia, porównuje tekst Leki na ADHD czy terapia.
| Grupa | Substancje | Mechanizm w skrócie |
|---|---|---|
| Stymulujące | Metylofenidat; pochodne amfetaminy, w tym lisdeksamfetamina | Zwiększają ilość dopaminy i noradrenaliny dostępnej w mózgu |
| Niestymulujące | Atomoksetyna; guanfacyna (inne wskazania wiekowe niż pozostałe) | Działają innymi drogami niż stymulanty, przez układ noradrenaliny i przez receptory w korze przedczołowej |
Jak działają leki stymulujące i niestymulujące na ADHD?
Stymulanty na ADHD zwiększają ilość dopaminy i noradrenaliny w obszarach mózgu odpowiedzialnych za uwagę, hamowanie impulsów i pamięć roboczą. Metylofenidat blokuje transportery tych przekaźników. Dzięki temu pozostają one aktywne dłużej. Badanie Volkow i współpracowników z 1998 roku, przeprowadzone na siedmiu zdrowych ochotnikach, pokazało, że zajęcie transporterów dopaminy po doustnym metylofenidacie rośnie wraz z dawką.
Pochodne amfetaminy działają podobnie. Dodatkowo zwiększają uwalnianie tych przekaźników z zakończeń nerwowych. Lisdeksamfetamina jest prolekiem, czyli substancją, z której organizm dopiero uwalnia deksamfetaminę.
Leki niestymulujące działają innym mechanizmem niż stymulanty. Atomoksetyna hamuje wychwyt zwrotny noradrenaliny. Guanfacyna pobudza receptory alfa-2A w korze przedczołowej, która wspiera regulację uwagi i kontroli impulsów.
PsychoLogic
Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Czy leki na ADHD działają od razu?
Efekt stymulantu stosowanego w ADHD może być zauważalny już po przyjęciu właściwie dobranej dawki, ale dobór leczenia wymaga obserwacji. Czas oceny leku niestymulującego ustala lekarz. Pełne ustawienie leczenia trwa dłużej niż pierwszy efekt, bo lekarz dostosowuje je stopniowo, a odpowiedź na lek bywa u różnych osób inna.
Znalezienie właściwej dawki stymulantu wymaga czasu. Lekarz zaczyna ostrożnie i koryguje leczenie na kolejnych wizytach, obserwując efekt leczenia. Sprawdza przy tym działania niepożądane.
Brak efektu po kilku dniach nie przesądza o skuteczności leku niestymulującego. Decyzję o zmianie albo odstawieniu leku podejmuje się z lekarzem.
Jakie działania niepożądane mogą mieć leki na ADHD?
Działania niepożądane leków na ADHD zależą od grupy leku i dlatego wymagają kontroli lekarza. Wytyczne NICE z 2018 roku przewidują pomiar ciśnienia i tętna przed leczeniem. Pomiar powtarza się po każdej zmianie dawki i co sześć miesięcy, bo leki mogą wpływać na serce. Każdą nową albo nasilającą się dolegliwość omawia się z lekarzem prowadzącym.
Przed włączeniem leku lekarz pyta o choroby serca u pacjenta i w jego rodzinie. Pyta też o wcześniejsze uzależnienia oraz o depresję lub lęk, bo wpływają na wybór leku.
| Grupa leków | Działania niepożądane opisywane w tej grupie |
|---|---|
| Stymulujące | Gorszy apetyt, trudności z zasypianiem, ból głowy, dyskomfort w żołądku, przyspieszone tętno, podwyższone ciśnienie |
| Atomoksetyna | Nudności, senność, gorszy apetyt; opisano też problemy z wątrobą, a żółtaczka jest objawem wymagającym rozmowy z lekarzem |
| Guanfacyna | Senność i obniżone ciśnienie, zwłaszcza na początku leczenia |
Czy leki stymulujące na ADHD to to samo co amfetamina?
Część leków stymulujących na ADHD jest chemicznie spokrewniona z amfetaminą: lisdeksamfetamina jest prolekiem, z którego organizm uwalnia deksamfetaminę. Metylofenidat to inna cząsteczka. Należy do tej samej szerokiej grupy psychostymulantów. Skojarzenie z amfetaminą ma więc realną podstawę chemiczną. Samo pokrewieństwo nie rozstrzyga o działaniu leku ani o jego bezpieczeństwie u konkretnej osoby.
Działanie i ryzyko zależą od substancji, dawki, postaci leku oraz sytuacji zdrowotnej. Obawa przed uzależnieniem jest zrozumiała i nie powinna zostać bez odpowiedzi. Ryzyko nadużywania substancji lekarz bierze pod uwagę przy wyborze leku, a przy podwyższonym ryzyku może rozważyć lek niestymulujący. Jak ocenić to ryzyko u konkretnej osoby, ustala się na wizycie u psychiatry.
Co zostaje do ustalenia z psychiatrą?
Wszystkie decyzje o leczeniu ADHD lekami podejmuje wyłącznie lekarz psychiatra. Psycholog ani psychoterapeuta nie przepisują leków i nie zmieniają leczenia. Poniższe sprawy zależą od historii zdrowia konkretnej osoby, więc zostają do ustalenia na wizycie, także wtedy, gdy dotyczą leków, które pacjent już przyjmuje z innych powodów.
- wybór grupy leku i konkretnej substancji
- dawka oraz sposób jej zmiany
- czas trwania leczenia i ewentualne przerwy
- łączenie z innymi lekami i substancjami
- ocena działań niepożądanych
- odstawienie albo zmiana leku
Co może zrobić PsychoNovatis, skoro nie przepisuje leków na ADHD?
PsychoNovatis nie prowadzi farmakoterapii, więc leki na ADHD włącza i kontroluje lekarz psychiatra poza placówką. Przyjmujemy dorosłych oraz młodzież od 15. roku życia, dzieci nie. W placówce możesz skorzystać z diagnostyki i terapii ADHD, które nie zastępują wizyty u psychiatry.
O badaniu ADHD (DIVA-5) w PsychoNovatis piszemy w tekście Jak przebiega diagnoza ADHD. O pracy nad planowaniem, kończeniem zadań i emocjami opowiada tekst Jak przebiega terapia ADHD u dorosłych.
Bibliografia
- Faraone S. V. i in. (2021), The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 Evidence-based conclusions about the disorder, Neuroscience and Biobehavioral Reviews 128, 789-818
- National Institute for Health and Care Excellence (2018, aktualizacja 2019), Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management, NG87, monitorowanie leczenia
- Volkow N. D. i in. (1998), Dopamine transporter occupancies in the human brain induced by therapeutic doses of oral methylphenidate, American Journal of Psychiatry 155(10), 1325-1331
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem psychiatrą ani doboru leczenia farmakologicznego. Nie podajemy nazw handlowych ani dawek. PsychoNovatis nie prowadzi farmakoterapii ADHD: decyzje o rozpoczęciu, zmianie albo odstawieniu leku podejmuje wyłącznie lekarz prowadzący na podstawie pełnego obrazu klinicznego pacjenta.
Często zadawane pytania
Czy leki na ADHD można kupić bez recepty?
Nie. Leki na ADHD wydaje się na receptę lekarza, a suplementy reklamowane jako wsparcie koncentracji nie są lekami na ADHD. Nie przechodzą takiej samej oceny skuteczności jak lek.
Czym różni się lisdeksamfetamina od metylofenidatu?
Obie substancje należą do leków stymulujących. Lisdeksamfetamina jest prolekiem, czyli substancją, z której organizm dopiero uwalnia deksamfetaminę. Metylofenidat jest inną cząsteczką i blokuje transportery dopaminy oraz noradrenaliny. Która z nich jest odpowiednia dla danej osoby, rozstrzyga lekarz.
Czy leki na ADHD uzależniają?
Ryzyko nadużywania substancji jest jednym z czynników, które lekarz bierze pod uwagę przy wyborze leku. Atomoksetyna i guanfacyna nie należą do stymulantów, a o wyborze między grupami rozstrzyga lekarz. Ocena ryzyka u konkretnej osoby to pytanie na wizytę u psychiatry.
Czy lek na ADHD może przepisać psycholog albo psychoterapeuta?
Nie. Leki na ADHD przepisuje lekarz. Psycholog ani psychoterapeuta nie włącza i nie zmienia leczenia farmakologicznego.
Czy leki na ADHD można łączyć z alkoholem lub innymi lekami?
Interakcje zależą od konkretnej substancji i od leków, które już przyjmujesz, więc ocenia je lekarz, który zna pełną listę Twoich leków i historię leczenia. To pytanie na wizytę u psychiatry, a nie do samodzielnego rozstrzygania.
Jak długo trzeba brać leki na ADHD?
Czas leczenia ustala lekarz razem z pacjentem. Zależy on od nasilenia objawów oraz od tego, jak lek działa i jak jest tolerowany. Jednej reguły dla wszystkich nie ma.
mgr Marcela Kwiecień
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Prowadzę terapię par, a jako jedyna w zespole badanie ADHD metodą wywiadu DIVA-5. W pracy łączę CBT z Terapią Skoncentrowaną na Rozwiązaniach.
