ADHD a depresja i lęk, co jest przyczyną, a co skutkiem

Jak często ADHD idzie w parze z depresją i lękiem?

Depresja oraz zaburzenia lękowe współwystępują z ADHD na tyle często, że w praktyce klinicznej traktuje się to jako regułę, nie wyjątek. Stanowisko konsensusowe World Federation of ADHD z 2021 roku, podpisane przez 80 badaczy, wskazuje na wyraźnie podwyższone ryzyko obu tych problemów. W ICD-11 ADHD ma kod 6A05, epizod depresyjny 6A70, a zaburzenie lękowe uogólnione 6B00.

Skalę zjawiska pokazało badanie National Comorbidity Survey Replication na próbie 3199 dorosłych. ADHD stwierdzono u 4,4 procent, a autorzy opisali je jako wysoce współchorobowe z zaburzeniami nastroju oraz lękowymi. Dla pacjenta wynika z tego jedno. Jeśli masz rozpoznane ADHD i pojawia się utrzymujące się obniżenie nastroju albo narastający lęk, nie jest to dowód, że coś jest z Tobą nie tak. To opisany wzorzec.

Skąd bierze się depresja przy ADHD

Depresja przy ADHD najczęściej narasta z serii drobnych niepowodzeń, powtarzanych latami, aż ułożą się w przekonanie o własnej zawodności. Życie z nierozpoznanym ADHD to niedotrzymane terminy, zapomniane ustalenia, projekty porzucone w połowie mimo szczerych chęci. Każde z osobna jest drobne.

Dochodzi do tego stały rozjazd między intencją a wykonaniem. Wiesz, co masz zrobić, chcesz to zrobić, nie robisz. To doświadczenie jest demoralizujące i należy do najsilniejszych czynników obniżających nastrój w tej grupie.

Osobnym mechanizmem jest trudność z regulacją emocji, u wielu osób z ADHD wyraźna. Emocje przychodzą szybciej i mocniej, a wyhamować je trudniej. Russell Barkley, autor podręcznika o ADHD u dorosłych, opisuje ją jako rdzeń zaburzenia, nie jego dodatek. Przy takiej reaktywności zwykłe obciążenia kosztują więcej.

Skąd bierze się lęk przy ADHD i depresji

Lęk przy ADHD ma charakter antycypacyjny i dotyczy tego, co znowu może się nie udać, inaczej niż lęk towarzyszący depresji. Skoro doświadczenie uczy, że rzeczy wypadają z głowy, każda ważna sprawa staje się źródłem napięcia. Kontrola, wielokrotne sprawdzanie, przychodzenie na spotkanie z półgodzinnym zapasem obniżają je doraźnie.

Działa to krótkoterminowo, a wzmacnia lęk długoterminowo, dokładnie tak jak w zaburzeniu lękowym uogólnionym o kodzie 6B00. Różnica polega na tym, że tutaj obawa ma realne podstawy w historii. Samo przekonywanie, że nic złego się nie stanie, nie pomaga.

PodcastCzy to lenistwo, czy już depresja?Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Co odróżnia jedno od drugiego

ADHD od depresji odróżnia przede wszystkim przebieg w czasie: trudności z koncentracją oraz organizacją są w ADHD obecne od dzieciństwa i utrzymują się niezależnie od nastroju. W depresji pojawiają się razem z epizodem i ustępują razem z nim. Rozpoznanie ADHD wymaga potwierdzenia objawów sprzed 12 roku życia.

Charakter problemu z uwagą jest drugim tropem. W depresji dominuje spowolnienie oraz wygaszenie: trudno cokolwiek zacząć. W ADHD uwaga jest rozproszona, a nie wygaszona. Potrafi pochłonąć się bez reszty tym, co interesujące, i pozostać zupełnie niedostępna dla tego, co nudne.

Anhedonia rozstrzyga najczęściej. W depresji utrata przyjemności obejmuje wszystko, także rzeczy wcześniej lubiane, i trwa co najmniej dwa tygodnie. W ADHD zainteresowania pozostają żywe, a problemem jest ich utrzymanie w czasie.

Objawy w trzech różnych układach wyglądają inaczej. Poniższa tabela zbiera różnice, o które psychiatra pyta na pierwszej wizycie:

Dlaczego samo leczenie depresji często nie wystarcza

Jeśli depresja jest w dużej mierze skutkiem lat funkcjonowania z nierozpoznanym ADHD, to jej leczenie, choć konieczne, nie usuwa źródła. Nastrój się poprawia, energia wraca, a mechanizm porażek działa dalej. Znowu rozsypuje się organizacja, znowu przepadają terminy, znowu narasta poczucie zawodności. To jedna z częstszych przyczyn nawrotów w tej grupie.

Odwrotna kolejność też bywa błędem. Przy nasilonej depresji, z myślami rezygnacyjnymi i brakiem sił na wstanie z łóżka, praca nad organizacją dnia jest niewykonalna. Po prostu nie ma z czego jej robić. Dlatego o kolejności decyduje lekarz, patrząc na to, co w danym momencie bardziej ogranicza funkcjonowanie.

Jak wygląda leczenie ADHD z depresją lub lękiem?

Standardem, który zapisano w wytycznych NICE NG87, jest leczenie ADHD i depresji równolegle, a nie wybieranie jednego z nich. Farmakoterapię prowadzi psychiatra i to on decyduje o doborze oraz kolejności leków. Do niego należy też decyzja, co zrobić, gdy leczenie ADHD nasila lęk, co u części osób się zdarza.

Po stronie psychoterapii najlepiej przebadana jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT). Że warto łączyć ją z lekami, pokazało badanie Safrena i współpracowników opublikowane w 2010 roku w JAMA: 86 dorosłych z ADHD, którzy mimo farmakoterapii mieli nasilone objawy, dostało 12 sesji CBT albo trening relaksacji. Grupa z CBT wypadła lepiej. Przy współwystępowaniu depresji pracuje się dwutorowo: nad mechanizmami podtrzymującymi lęk lub obniżony nastrój oraz nad konkretnymi umiejętnościami, których deficyt wynika z ADHD, planowaniem, rozbijaniem zadań, radzeniem sobie z odkładaniem.

Ważnym elementem bywa też praca nad tym, co narosło przez lata: wstydem, przekonaniem o własnej niekompetencji, unikaniem sytuacji wymagających organizacji. Bez tego poprawa objawowa bywa krucha.

Czy pomagamy przy ADHD ze współwystępującą depresją lub lękiem?

Tak, prowadzimy psychoterapię dorosłych z rozpoznanym ADHD, w tym wtedy, gdy współwystępuje depresja lub zaburzenia lękowe. Badanie ADHD na podstawie ustrukturyzowanego wywiadu DIVA-5 prowadzimy jako osobną usługę, a przy nasilonych objawach depresyjnych lub lękowych zalecamy równoległą opiekę psychiatryczną. Terapia razem z farmakoterapią działa najlepiej.

Jeśli masz rozpoznanie i nie wiesz, od czego zacząć, umów konsultację. Pierwsze spotkanie służy właśnie temu, żeby ustalić, co obciąża najbardziej teraz.

ADHD, depresja i lęk, najważniejsze w skrócie

Depresja i lęk przy ADHD to najczęściej skutek lat funkcjonowania z nierozpoznanym problemem, dlatego leczy się oba, a nie jeden z nich. Lata niepowodzeń oraz rozjazdu między intencją a wykonaniem obniżają nastrój i podnoszą lęk. Samo leczenie depresji przy nierozpoznanym ADHD często kończy się nawrotem, bo źródło zostaje nietknięte.

Kluczowe pytanie różnicujące: czy trudności z uwagą były obecne także wtedy, gdy nastrój był dobry. W ADHD muszą sięgać okresu przed 12 rokiem życia.

Leczy się oba problemy; kolejność zależy od tego, co bardziej ogranicza funkcjonowanie, decyduje o tym lekarz.