Autor
Izabela Stanowska
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Objawy ADHD u dzieci: jak odróżnić je od charakteru i zwykłej żywiołowości
Dziecko, które nie usiedzi przy obiedzie, może mieć po prostu siedem lat. Dziecko, które codziennie gubi przybory, nie kończy zadań albo wchodzi innym w słowo, może potrzebować oceny. Rozdzielamy jedno od drugiego. Pokazujemy objawy ADHD i próg rozpoznania, a także wiek, od którego ocenia się dziecko.
Ten artykuł należy do przewodnika ADHD i rozwija tekst ADHD u nastolatków: czym różni się od dojrzewania i od czego zacząć.
Jakie są objawy ADHD u dzieci i ile ich musi być?
Objawy ADHD u dzieci tworzą dwie grupy: nieuwagę oraz nadruchliwość z impulsywnością, a osoba poniżej 17 lat potrzebuje co najmniej sześciu objawów z dziewięciu w jednej z nich albo w obu. Kryteria opisuje klasyfikacja DSM-5, wydana w 2013 roku przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne.
Sześć objawów to nie wszystko. Muszą trwać co najmniej sześć miesięcy w stopniu niezgodnym z poziomem rozwoju dziecka i wyraźnie utrudniać naukę lub kontakty z innymi. Który zestaw przeważa, ustala rodzaj ADHD, czyli prezentację; opisuje to artykuł o rodzajach ADHD.
U dziewczynek objawy mogą być mniej widoczne dla otoczenia, co opisuje artykuł o ADHD u dziewczynek.
Jak objawia się nieuwaga u dziecka z ADHD?
Nieuwaga u dziecka z ADHD obejmuje dziewięć objawów, od błędów z nieuwagi w zadaniach po zapominanie o codziennych sprawach. Kryteria mówią o zachowaniach, które powtarzają się często, a nie o jednorazowych wpadkach. Dziecko może na przykład zaczynać pracę domową i porzucać ją po kilku minutach, mimo że rozumie materiał.
Poniżej lista dziewięciu objawów z kryteriów. U osoby poniżej 17 lat co najmniej sześć z nich to jeden z warunków kryteriów nieuwagi, a ADHD może też dotyczyć grupy nadruchliwości z impulsywnością. Pojedyncze zdarzenia nie spełniają warunku powtarzania się przez co najmniej sześć miesięcy. Jeśli rozpoznajesz u dziecka część z nich, zapisz konkretne sytuacje. Z zapisem idź do lekarza.
- robi błędy z nieuwagi i nie zauważa szczegółów w zadaniach
- z trudem utrzymuje uwagę w zadaniu albo w zabawie
- sprawia wrażenie, że nie słucha, gdy mówisz do niego wprost
- nie wykonuje poleceń do końca i nie kończy zadań ani obowiązków
- ma kłopot z organizacją zadań i zabaw
- unika zadań wymagających długiego wysiłku umysłowego, na przykład pracy domowej
- gubi rzeczy potrzebne do zadań, na przykład przybory, książki, okulary czy telefon
- łatwo się rozprasza
- zapomina o codziennych sprawach
PsychoLogic
Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic
Ten sam temat w podcaście PsychoLogic
Jak objawiają się nadruchliwość i impulsywność u dziecka?
Nadruchliwość i impulsywność u dziecka z ADHD to kolejne dziewięć objawów: od wiercenia się i wstawania z miejsca po wtrącanie się innym i trudność z czekaniem na swoją kolej. Kryteria opisują je jako zachowania pojawiające się często w sytuacjach, w których oczekuje się spokoju, na przykład na lekcji albo w kolejce.
Sama ruchliwość o niczym nie przesądza. Liczy się nasilenie na tle rówieśników w tym samym wieku oraz czas trwania. Objawy u nastolatków opisuje osobny artykuł o ADHD u nastolatków. Lista niżej pochodzi z tych samych kryteriów.
- wierci się, bawi rękami lub nogami albo kręci się na krześle
- wstaje z miejsca, gdy powinno siedzieć, na przykład na lekcji
- biega lub wspina się tam, gdzie nie wolno
- nie potrafi bawić się ani odpoczywać cicho
- jest w ciągłym ruchu, jakby napędzał je silnik
- mówi bardzo dużo
- wyrzuca odpowiedź, zanim pytanie padnie do końca
- z trudem czeka na swoją kolej
- przerywa innym i wtrąca się do rozmów lub zabaw
Jak odróżnić objawy ADHD od zwykłej żywiołowości?
Pięć pytań wynikających z kryteriów DSM-5 pomaga odróżnić objawy ADHD od zwykłej żywiołowości dziecka. Kryteria porównują dziecko z rówieśnikami w tym samym wieku, a nie ze starszym rodzeństwem czy z oczekiwaniami dorosłych. Dziecko, które gubi rzeczy, bywa odbierane jako niedbałe, a to, które wtrąca się innym, jako źle wychowane.
- 1Ile objawów? Co najmniej sześć z dziewięciu w grupie nieuwagi albo w grupie nadruchliwości z impulsywnością, u dziecka poniżej 17 lat.
- 2Jak długo? Co najmniej sześć miesięcy, w stopniu niezgodnym z poziomem rozwoju dziecka. Kilka objawów musiało być obecnych przed ukończeniem 12 lat.
- 3Gdzie? W co najmniej dwóch środowiskach, na przykład w domu i w szkole albo wśród kolegów i krewnych.
- 4Co to zmienia? Objawy wyraźnie utrudniają naukę, kontakty z rówieśnikami lub codzienne funkcjonowanie, a nie jedynie męczą dorosłych.
- 5Czy coś innego tego nie tłumaczy? Objawy nie mogą być lepiej wyjaśnione innym zaburzeniem, na przykład lękowym lub depresyjnym, ani być wyłącznie przejawem buntu, wrogości albo niezrozumienia polecenia.
- 6Podsumowanie: te pytania porządkują obserwacje do rozmowy z lekarzem. Nie są testem i nie rozpoznają ADHD, bo pytania pierwsze i piąte wymagają oceny klinicznej.
Od jakiego wieku ocenia się dziecko w kierunku ADHD?
Wytyczne amerykańskich pediatrów z 2019 roku zalecają rozpoczynać ocenę w kierunku ADHD od ukończenia 4 lat u dziecka z trudnościami w nauce lub zachowaniu oraz z objawami ADHD. Poniżej 4 lat wytyczne uznają dowody za niewystarczające do zalecania rozpoznania lub leczenia, ale przy znacznych trudnościach pediatra może rozważyć skierowanie na szkolenie rodziców.
Kryteria DSM-5 każą porównywać zachowanie z poziomem rozwoju, więc żywiołowość dwulatka ocenia się inaczej niż ucznia. DSM-5 nie ma osobnych list objawów dla 7-latka i 9-latka. Obowiązuje jedna lista z tym samym progiem sześciu objawów.
| Wiek dziecka | Co mówią wytyczne o ocenie | Na co zwrócić uwagę |
|---|---|---|
| Poniżej 4 lat | Wytyczne amerykańskich pediatrów (AAP) uznają dowody za niewystarczające do zalecania rozpoznania lub leczenia. | Jeśli trudności są znaczne, nie czekaj na czwarte urodziny: porozmawiaj z pediatrą, który może rozważyć skierowanie na szkolenie rodziców. |
| 4 do 5 lat | Ocena jest zalecana od ukończenia 4 lat (zalecenie 1 wytycznych AAP). | Zbierz opis z przedszkola albo od opiekunów. Wytyczne zaznaczają, że w tym wieku objawy trudno obserwować w kilku miejscach, zwłaszcza gdy dziecko nie chodzi do przedszkola ani żłobka. |
| 6 do 12 lat | Wytyczne wymagają informacji od rodziców i nauczycieli oraz objawów w więcej niż jednym środowisku. | Poproś wychowawcę o opis konkretnych sytuacji z kilku dni, a nie o ogólne wrażenie. |
PsychoLogic
Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?
Co innego może dawać podobne objawy u dziecka?
Objawy ADHD u dziecka mogą mieć inne źródło albo towarzyszyć innym problemom. Wytyczne AAP każą lekarzowi wykluczyć inne przyczyny i sprawdzić współistniejące zaburzenia. Podejrzenie, że u dziecka występuje któryś z tych problemów, nie jest rozpoznaniem, tylko pytaniem do lekarza. Czym ADHD różni się od autyzmu, wyjaśnia artykuł ADHD a autyzm. Wytyczne wymieniają między innymi:
- zaburzenia emocji i zachowania: lęk, depresję, zaburzenia opozycyjno-buntownicze oraz zaburzenia zachowania
- trudności rozwojowe: zaburzenia uczenia się i mowy oraz spektrum autyzmu
- problemy fizyczne: tiki i bezdech senny
Co zrobić, gdy widzisz te objawy u swojego dziecka?
Gdy objawy ADHD u dziecka powtarzają się od miesięcy i widać je w więcej niż jednym miejscu, umów konsultację z lekarzem. Równolegle możesz zapisywać konkretne sytuacje i poprosić wychowawcę o jego obserwacje, bo wytyczne amerykańskich pediatrów opierają ocenę na informacjach od rodziców i nauczycieli. Rozpoznanie medyczne stawia lekarz.
Kto i gdzie ocenia dzieci z podejrzeniem ADHD, opisuje artykuł Do kogo z ADHD, a przebieg oceny artykuł o diagnozie ADHD. Codzienne wsparcie opisują artykuły Jak postępować z dzieckiem z ADHD w domu oraz ADHD w szkole. O leczeniu dziecka decyduje lekarz, a leki opisuje artykuł o lekach na ADHD.
Czy PsychoNovatis przyjmuje dzieci?
PsychoNovatis nie prowadzi diagnostyki ani terapii dzieci z ADHD: przyjmujemy dorosłych oraz młodzież od 15. roku życia. Dla dziecka poniżej 15 lat właściwym adresem jest lekarz psychiatra dziecięcy albo poradnia psychologiczno-pedagogiczna. Pierwszą rozmowę możesz odbyć z pediatrą lub psychologiem szkolnym, który wskaże placówkę w Twojej okolicy.
Od 15. roku życia na konsultację w PsychoNovatis może przyjść nastolatek. Jeśli po lekturze rozpoznajesz podobne trudności u siebie, możesz umówić konsultację dla siebie. Objawy ADHD u dorosłych opisuje osobny artykuł.
Bibliografia
- American Psychiatric Association (2022), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR), kryteria diagnostyczne ADHD
- American Psychiatric Association (2013), DSM-5 Attention Deficit/Hyperactivity Disorder Fact Sheet
- Wolraich M. L., Hagan J. F., Allan C. i in. (2019), Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents, Pediatrics 144(4), e20192528
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie służy do samodzielnego stawiania rozpoznania. Ocenę objawów dziecka prowadzi lekarz albo psycholog przygotowany do diagnostyki, na podstawie wywiadu z rodzicem i informacji z więcej niż jednego środowiska, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o leczeniu należą do lekarza. PsychoNovatis nie prowadzi diagnostyki ani terapii dzieci poniżej 15. roku życia.
Często zadawane pytania
Jak rozpoznać ADHD u dziecka?
Jeden objaw niczego nie rozstrzyga. Lekarz ocenia, czy dziecko ma co najmniej sześć z dziewięciu objawów w jednej z grup, czy trwają od co najmniej sześciu miesięcy, czy widać je w co najmniej dwóch środowiskach oraz czy utrudniają funkcjonowanie. Rodzic może zebrać obserwacje, ale rozpoznanie stawia lekarz po wywiadzie.
Czy moje dziecko ma ADHD?
Obserwacje rodzica i informacje ze szkoły pomagają w ocenie, ale nie zastępują rozpoznania przez lekarza. Jeśli objawy powtarzają się od miesięcy i utrudniają dziecku życie, umów wizytę u lekarza. Porozmawiaj też z wychowawcą.
Czy nadpobudliwe dziecko na pewno ma ADHD?
Nie. Sama duża ruchliwość nie wystarcza do rozpoznania. Potrzebne jest co najmniej sześć objawów utrzymujących się od sześciu miesięcy. Muszą być widoczne w dwóch środowiskach i wyraźnie utrudniać funkcjonowanie. Ruchliwość ocenia się względem rówieśników w tym samym wieku.
Od jakiego wieku można ocenić dziecko w kierunku ADHD?
Wytyczne amerykańskich pediatrów z 2019 roku opisują ocenę od ukończenia 4 lat do 18. urodzin. Poniżej 4 lat uznają dowody za niewystarczające do zalecania rozpoznania lub leczenia, ale przy znacznych trudnościach pediatra może rozważyć skierowanie na szkolenie rodziców. Pytanie o ADHD u dwulatka warto więc zadać pediatrze.
Czy objawy ADHD można ocenić w przedszkolu?
Ocena jest zalecana od ukończenia 4 lat, ale wytyczne amerykańskich pediatrów zaznaczają, że w tym wieku objawy trudno obserwować w kilku miejscach, zwłaszcza gdy dziecko nie chodzi do przedszkola ani żłobka. Opis zachowania z przedszkola pomaga lekarzowi.
Jak zachowuje się dziecko z ADHD na co dzień?
Dziecko z ADHD może gubić rzeczy, nie kończyć zadań albo zapominać o codziennych sprawach. Może też wiercić się, wstawać z miejsca albo wtrącać się innym, ale żaden z tych objawów osobno niczego nie przesądza. Liczy się ich liczba, czas trwania i miejsce.
mgr Izabela Stanowska
Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)
Doświadczenie zbierałam w placówkach oświatowych z oddziałami integracyjnymi, w centrum medycznym i na oddziale dziennym. Dziś pracuję też z ADHD i spektrum autyzmu.
