Rodzaje ADHD: trzy prezentacje, ADD i zmiany z wiekiem

Jakie są rodzaje ADHD?

Rodzaje ADHD to trzy prezentacje tego samego rozpoznania: z przewagą nieuwagi, z przewagą nadruchliwości i impulsywności oraz mieszana. Wyróżnia je klasyfikacja DSM-5-TR z 2022 roku, wydana przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne, a każda z prezentacji opisuje ten sam zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, czyli ADHD (od angielskiego attention deficit hyperactivity disorder).

O rodzaju ADHD decyduje to, w której grupie objawów osiągnięty jest próg rozpoznania: w nieuwadze, w nadruchliwości z impulsywnością albo w obu. Rodzaj opisuje wyłącznie objawy dominujące teraz. Nie mówi, jak bardzo utrudniają życie, ani co jeszcze współwystępuje, na przykład lęk czy trudności ze snem. Dopasowanie się do jednego z opisów z tabeli nie jest rozpoznaniem, bo rodzaj ustala się w diagnozie, po pełnym wywiadzie.

Na czym polega ADHD z przewagą nieuwagi?

ADHD z przewagą nieuwagi to prezentacja, w której dominują trudności z organizacją, pamięcią o bieżących sprawach i utrzymaniem uwagi. Objawów nadruchliwości z impulsywnością jest tu za mało, by osiągnęły próg rozpoznania. Po angielsku nazywa się ją inattentive ADHD, w skrócie ADHD-PI.

Na co dzień ADHD z przewagą nieuwagi oznacza na przykład zapominanie o terminach i przedmiotach. Osoba urywa wątek w połowie rozmowy i ma trudność z doprowadzeniem do końca zadania, za które wzięła się z pełnym zaangażowaniem. Do tego dochodzi wrażenie, że myśli uciekają w bok mimo dobrych chęci. Często siedzi przy tym spokojnie, nie rzuca się w oczy i bywa odbierana jako zamyślona, a nie jako ktoś z zaburzeniem uwagi.

Do rozpoznania ADHD z przewagą nieuwagi potrzeba, by objawy nieuwagi osiągnęły próg opisany niżej, a objawów nadruchliwości z impulsywnością może przy tym w ogóle nie być. Jeśli takie trudności utrzymują się od co najmniej sześciu miesięcy i przeszkadzają w nauce, pracy albo w relacjach, to powód do zgłoszenia się na diagnostykę, a nie do samodzielnego stawiania sobie rozpoznania.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Czy każda osoba z ADHD jest nadpobudliwa?

Nie każda osoba z ADHD jest nadruchliwa: przy przewadze nieuwagi nadruchliwości może nie być, a w prezentacji mieszanej obie grupy objawów osiągają próg rozpoznania. Nadruchliwość dominuje tylko w prezentacji z przewagą nadruchliwości i impulsywności, w której najbardziej zauważalne są dwie cechy: trudność z pozostaniem w miejscu i działanie bez zastanowienia.

U dzieci z tą prezentacją widać to jako wiercenie się i bieganie tam, gdzie trzeba usiedzieć. Dzieci wchodzą też innym w słowo. U dorosłych nadruchliwość częściej przybiera postać wewnętrznego niepokoju i potrzeby zajęcia rąk niż biegania po pomieszczeniu, a impulsywność przejawia się w przerywaniu innym, pochopnych decyzjach i niecierpliwości w kolejce czy w korku.

Czysta postać ADHD z przewagą nadruchliwości, bez żadnych objawów nieuwagi, zdarza się najczęściej u małych dzieci. Z wiekiem jest coraz rzadsza. Brak nadruchliwości nie wyklucza ADHD, bo prezentacja z przewagą nieuwagi jest jednym z trzech rodzajów tego samego rozpoznania.

Co oznacza ADHD typu mieszanego?

ADHD typu mieszanego, czyli prezentacja mieszana, oznacza, że osoba osiąga próg rozpoznania jednocześnie w obu grupach objawów. Jedną grupę tworzy nieuwaga, drugą nadruchliwość z impulsywnością. Nie jest to cięższa wersja pozostałych dwóch prezentacji, tylko osobny obraz, w którym żadna z grup nie schodzi poniżej progu. Nasilenie trudności wraz z tym, co jeszcze współwystępuje, ocenia się w diagnostyce osobno.

Wśród osób kierowanych na diagnostykę najczęściej rozpoznaje się ADHD typu mieszanego. Łączy ono bowiem objawy widoczne dla otoczenia (niecierpliwość i wchodzenie w słowo) z objawami utrudniającymi naukę i pracę (gubienie wątku i chaos w organizacji zadań). Taki wynik nie pokazuje jednak, który rodzaj ADHD jest najczęstszy w całej populacji. Obejmuje tylko osoby, które na diagnostykę trafiły.

Dlaczego ADHD z przewagą nieuwagi może dłużej pozostawać niezauważone?

Prezentacja ADHD z przewagą nieuwagi może dłużej pozostawać niezauważona, bo mniej przeszkadza otoczeniu niż nadruchliwość. Dlatego rzadziej staje się powodem skierowania na diagnostykę. Dziecko czy nastolatek z tą prezentacją nie biega po klasie i nie przerywa lekcji, tylko po cichu traci wątek, a nauczyciel i rodzic dłużej nie widzą w tym niczego niepokojącego.

Przegląd badań z 2020 roku, opublikowany w czasopiśmie Brain Sciences, wskazuje, że osoby z ADHD z przewagą nieuwagi są rzadziej kierowane do pomocy klinicznej niż osoby z prezentacją mieszaną. Wśród osób z ADHD z przewagą nieuwagi jest też większy odsetek kobiet i dziewczynek niż wśród osób z prezentacją mieszaną. Maskowanie objawów i późna diagnoza, o których piszemy w tekście o ADHD u kobiet, dotyczą także osób z ADHD z przewagą nieuwagi.

Część osób z ADHD z przewagą nieuwagi przez lata nadrabia trudności wysiłkiem: uczy się dłużej i pracuje do późna. Pomagają w tym listy i przypomnienia. Taki sposób działa do czasu, gdy wymagania rosną, na przykład na studiach, w nowej pracy albo po urodzeniu dziecka. Podobny mechanizm późnego rozpoznania opisujemy w tekście o ADHD u dorosłych.

Czy rodzaj ADHD zmienia się z wiekiem?

U tej samej osoby rodzaj ADHD może zmieniać się z wiekiem: prezentacja mieszana w dzieciństwie może przejść w prezentację z przewagą nieuwagi w dorosłości. Nadruchliwość i impulsywność ustępują bowiem z wiekiem wyraźniej niż nieuwaga. Zmiana rodzaju ADHD nie oznacza, że ADHD ustąpiło, ani że wcześniejsze rozpoznanie było błędne.

Zmiany objawów ADHD z wiekiem zbadali w 2000 roku Biederman i współautorzy (American Journal of Psychiatry). Badanie trwało cztery lata i objęło 128 chłopców z ADHD. Objawy nadruchliwości i impulsywności ustępowały u większego odsetka badanych niż objawy nieuwagi, więc nieuwaga okazała się bardziej uporczywa niż niepokój ruchowy. Uczestnikami byli sami chłopcy. Wynik pokazuje więc kierunek zmian, a nie dokładne proporcje dla wszystkich.

Rozpoznanie pozostaje to samo. Zmienia się tylko aktualny obraz objawów. Na przykład osoba, która w dzieciństwie miała prezentację mieszaną, a jako dorosła nie rozpoznaje już u siebie nadruchliwości, może dziś spełniać kryteria prezentacji z przewagą nieuwagi.

Skąd wzięły się nazwy ADD, typ i prezentacja ADHD?

ADD, od angielskiego attention deficit disorder, było główną nazwą dzisiejszego ADHD tylko przez siedem lat: wprowadziła ją w 1980 roku klasyfikacja DSM-III, a w 1987 roku poprawiona wersja, DSM-III-R, zastąpiła ją nazwą ADHD. Jak opisują Lange i współautorzy (2010), ADD bez nadruchliwości przetrwało w DSM-III-R jeszcze jako kategoria rezerwowa.

W tamtych latach nazwa ADD trafiła do mediów i podręczników, a także do języka rodziców. Prawdopodobnie dlatego przetrwała w mowie potocznej. Poza tym obecna nazwa ADHD z przewagą nieuwagi brzmi długo i niewygodnie w codziennej rozmowie. Dziś, kiedy ktoś mówi, że ma ADD, najczęściej ma na myśli ADHD z przewagą nieuwagi.

Słowo typ zastąpiono słowem prezentacja w DSM-5 z 2013 roku, bo typ sugeruje cechę stałą, a badania pokazują, że obraz objawów u tej samej osoby zmienia się z wiekiem. W rozmowie i w wyszukiwarce typy, rodzaje i odmiany ADHD oznaczają to samo co prezentacje, a w dokumentacji obowiązuje słowo prezentacja, którego używa też ICD-11, klasyfikacja Światowej Organizacji Zdrowia. Określenie zespół ADHD dotyczy tego samego rozpoznania, bo pełna polska nazwa brzmi zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi.

PsychoLogic

Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?

Jaki kod rodzaju ADHD zobaczysz w dokumentach?

Kod ADHD w ICD-11, klasyfikacji Światowej Organizacji Zdrowia, to 6A05, a trzy rodzaje różnią się dopiskami od .0 do .2. ICD-11 obowiązuje międzynarodowo od 1 stycznia 2022 roku, ale w Polsce trwa dopiero jej wdrażanie, więc w dokumentacji medycznej ADHD nadal najczęściej oznacza się kodem ze starszej klasyfikacji ICD-10: F90 (zaburzenia hiperkinetyczne).

ICD-10 nie dzieli ADHD na te same trzy rodzaje.

Kto ustala rodzaj ADHD i jak liczy się objawy?

Rodzaj ADHD ustala się na podstawie pełnego wywiadu, a nie jednego kwestionariusza ani opisu z internetu: objawy ocenia lekarz psychiatra albo psycholog przygotowany do diagnostyki ADHD. Formalne rozpoznanie medyczne stawia lekarz, on też podejmuje decyzje o leczeniu. Objawy ADHD liczy się w dwóch grupach: w nieuwadze i w nadruchliwości z impulsywnością.

W każdej z grup potrzeba co najmniej sześciu z dziewięciu objawów do 16. roku życia, a od 17. roku życia co najmniej pięciu z dziewięciu, przy czym objawy muszą utrzymywać się co najmniej sześć miesięcy. Jeśli próg spełnia tylko grupa nieuwagi, rodzaj to przewaga nieuwagi. Jeśli próg spełnia tylko grupa nadruchliwości z impulsywnością, rodzaj to przewaga nadruchliwości i impulsywności. Jeśli obie, jest to ADHD mieszane.

Samo policzenie objawów ADHD nie wystarczy. Liczba objawów i sześć miesięcy ich trwania to nie pełne kryteria rozpoznania, a pozostałe opisujemy w tekście o diagnozie ADHD. Ocena obejmuje też to, czy objawy negatywnie wpływają na naukę, pracę albo relacje. Sprawdza się również, czy nie tłumaczy ich coś innego.

Co zrobić, jeśli chcesz ustalić swój rodzaj ADHD?

Rodzaj ADHD można ustalić w badaniu diagnostycznym, a bezpłatny test ASRS pozwala wcześniej sprawdzić, czy jest o co pytać. Ustalenie rodzaju ma znaczenie praktyczne. Pomaga dobrać formę wsparcia, na przykład to, na czym skupia się psychoterapia, i ułatwia rozmowę z psychiatrą o ewentualnym leczeniu farmakologicznym. Nazwa rodzaju jest punktem wyjścia do tej rozmowy, nie jej końcem.

1. 1Wypełnij bezpłatny test przesiewowy ASRS. Jego wynik pokaże tylko, czy objawy ADHD są prawdopodobne.
2. 2Zastanów się, w jakich sytuacjach objawy przeszkadzają (w nauce, pracy, relacjach) i od jak dawna się utrzymują. Jednym z warunków rozpoznania są objawy trwające co najmniej sześć miesięcy, które negatywnie wpływają na funkcjonowanie.
3. 3Umów badanie diagnostyczne. W PsychoNovatis prowadzimy je na podstawie wywiadu DIVA-5 i kończymy pisemną opinią, a jeśli wolisz zacząć od rozmowy, możesz umówić konsultację. Przyjmujemy dorosłych i młodzież od 15 roku życia, dzieci nie.
4. 4Jeśli rozważasz leczenie farmakologiczne, omów je z psychiatrą. Decyzje o lekach podejmuje lekarz, a PsychoNovatis nie prowadzi farmakoterapii.