ADHD u nastolatków: jak zmienia się w okresie dojrzewania

ADHD u nastolatków: jak zmienia się w okresie dojrzewania

ADHD u nastolatków rzadko wygląda jak u siedmiolatka biegającego po klasie: widoczna wcześniej nadruchliwość najczęściej cichnie. Zostaje wewnętrzny niepokój i chaos organizacyjny. Do tego dochodzi odkładanie zadań na później oraz trudność z dłuższą nauką. Mechanizm zaburzenia się nie zmienia. Zmienia się to, jak wygląda na zewnątrz, dlatego dorośli rzadziej kojarzą te trudności z ADHD niż w wieku wczesnoszkolnym.

Rodzice łatwiej rozpoznają ADHD u małego dziecka, bo bieganie po klasie trudno przeoczyć. U nastolatka obraz jest cichszy i łatwiej pomylić go z lenistwem, buntem albo zwykłym okresem dojrzewania. Kolejne części tego tekstu pokazują, co konkretnie się zmienia. Pokazują też, kiedy warto zareagować.

Metaanaliza Faraone i współpracowników z 2006 roku pokazała, że odsetek osób spełniających pełne kryteria ADHD w wieku 25 lat wynosi około 15 procent. Rośnie jednak do około 65 procent, gdy doliczyć osoby z częściową remisją, czyli z objawami słabszymi niż w dzieciństwie, ale wciąż utrudniającymi funkcjonowanie. Nastolatek często mieści się właśnie w tej drugiej grupie.

Objawy ADHD, których nie widać jako nadpobudliwości

U nastolatka z ADHD nadruchliwość najczęściej zamienia się w gubienie terminów i pracę wykonywaną dosłownie w ostatniej chwili. Typowe jest też zaczynanie kilku zadań naraz bez kończenia żadnego z nich. Telefon w tym wieku bywa źródłem ciągłej stymulacji, po którą sięga się właśnie wtedy, gdy zadanie wymaga dłuższego skupienia, a nie chwilowej rozrywki.

Sen u nastolatków przesuwa się w stronę późniejszych godzin, co samo w sobie jest częścią typowego rozwoju w tym wieku. Przy ADHD nakłada się na to dodatkowo trudność z odłożeniem telefonu i rozpoczęciem snu na czas, mimo świadomości, że rano czeka szkoła.

Zaczynanie zadania i porzucanie go w połowie na rzecz czegoś nowego bywa częstsze niż samo opóźnianie startu: nastolatek otwiera zeszyt, po chwili sprawdza telefon, wraca, znowu odchodzi. Wieczorem zostaje niedokończona praca i poczucie, że dzień przeleciał bez efektu.

• Gubienie terminów i praca wykonywana dosłownie w ostatniej chwili zastępują dawną nadruchliwość widoczną z zewnątrz.
• Zaczynanie kilku zadań naraz bez kończenia żadnego z nich jest typowe dla tego wieku.
• Telefon staje się źródłem stymulacji, po którą sięga się właśnie wtedy, gdy zadanie wymaga dłuższego skupienia.
• Odłożenie telefonu i rozpoczęcie snu na czas bywa trudne, mimo świadomości, że rano czeka szkoła.
• Porzucanie rozpoczętego zadania w połowie na rzecz czegoś nowego zdarza się częściej niż samo opóźnianie startu.

PsychoLogic

Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Dlaczego szkoła średnia obnaża ADHD u nastolatka

Szkoła średnia obnaża ADHD u nastolatka bardziej niż podstawówka: rośnie liczba przedmiotów i nauczycieli. Znika codzienna kontrola rodzica nad odrabianiem lekcji, a samodzielne planowanie czasu staje się warunkiem, nie dodatkiem. W praktyce oznacza to więcej decyzji do podjęcia samodzielnie każdego dnia, dokładnie w obszarze, w którym funkcje wykonawcze przy ADHD radzą sobie najsłabiej.

Matura, w przeciwieństwie do sprawdzianu, jest zadaniem rozłożonym na miesiące bez codziennego przypomnienia: materiał trzeba powtarzać systematycznie, mimo że efekt widać dopiero po egzaminie, czyli dokładnie w typie zadania, które najbardziej obciąża planowanie długoterminowe.

Nauczyciel przedmiotu, w odróżnieniu od wychowawcy wczesnych klas, rzadko wie, że uczeń ma trudności z organizacją, dopóki nie zobaczy tego w ocenach. Rodzic z kolei traci wgląd w to, co dzieje się na kolejnych lekcjach. Nastolatek sam ma pilnować terminów i zadań.

• Liczba przedmiotów i nauczycieli rośnie, więc znika jedna dorosła osoba, która widzi całość sytuacji ucznia.
• Codzienna kontrola rodzica nad odrabianiem lekcji znika, a samodzielne planowanie czasu staje się warunkiem, nie dodatkiem.
• Matura rozkłada materiał na miesiące bez codziennego przypomnienia, dokładnie w formacie, który najbardziej obciąża planowanie długoterminowe.
• Nauczyciel przedmiotu rzadko wie o trudnościach z organizacją, dopóki nie zobaczy ich w ocenach.

ADHD a zwykłe dojrzewanie: gdzie przebiega granica

ADHD odróżnia od typowego okresu dojrzewania nie samo nasilenie trudności, tylko ich historia. Według DSM-5-TR, czyli klasyfikacji Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, objawy muszą sięgać dzieciństwa, sprzed 12. roku życia. Muszą też utrudniać funkcjonowanie w co najmniej 2 obszarach: w domu i w szkole. Samo dojrzewanie tego nie tłumaczy.

Okres dojrzewania tłumaczy zmienność nastroju, sprzeczki z rodzicami czy potrzebę większej niezależności. Nie tłumaczy jednak trudności z organizacją i uwagą, które trwają nieprzerwanie od szkoły podstawowej. Badanie Sibley i współpracowników z 2018 roku, prowadzone od 10. do 25. roku życia, wykazało, że u około 95 procent osób, które początkowo zgłaszały nowe objawy przypominające ADHD, po dokładnej diagnostyce wykluczono to rozpoznanie: najczęstszym powodem było intensywne używanie substancji psychoaktywnych albo inny problem psychiczny.

Rodzicowi, który waha się, czy to już powód do niepokoju, pomaga pytanie o czas trwania. Chodzi o trudności z organizacją, z kończeniem zadań, wreszcie z pamiętaniem o obowiązkach: czy towarzyszyły dziecku już w szkole podstawowej, czy pojawiły się dopiero w ostatnim roku albo dwóch. Druga sytuacja rzadziej wskazuje na ADHD, częściej na inną przyczynę, którą warto sprawdzić osobno.

Dziewczyny z ADHD, u których diagnoza pada najpóźniej

U dziewczyny w wieku nastoletnim ADHD najdłużej pozostaje niezauważone, bo częściej przyjmuje postać nieuwagi niż nadruchliwości, więc na zewnątrz wygląda na rozkojarzenie, a nie na trudne zachowanie, które ktoś zgłasza nauczycielowi. Mechanizm tego opóźnienia i to, jak wygląda maskowanie objawów, opisuje osobny artykuł o ADHD u dziewczynek.

Diagnoza u nastolatek pada zwykle później niż u chłopców z podobnym nasileniem trudności, co samo w sobie bywa kosztem: lata samodzielnego kompensowania, więcej pracy w domu, żeby nadgonić to, czego zabrakło na lekcji.

Koszt takiego kompensowania bywa niewidoczny na pierwszy rzut oka: dziewczyna radzi sobie z ocenami. Płaci za to jednak większym wysiłkiem i czasem niż rówieśnicy. To z czasem prowadzi do przemęczenia i spadku motywacji do dalszej nauki.

Co idzie w parze z ADHD w okresie dojrzewania

Z ADHD u nastolatka często współwystępują lęk i obniżony nastrój, prowadzące razem do niskiej samooceny, która narasta po latach słyszenia, że wystarczy się bardziej postarać. Konflikty w domu i awantury o oceny bywają skutkiem tych samych trudności organizacyjnych, nie dowodem złej woli. To samo dotyczy niedotrzymanych obietnic.

W okresie dojrzewania rośnie też ryzyko sięgania po substancje psychoaktywne u nastolatka z ADHD. Międzynarodowy konsensus ekspertów z 2020 roku zaleca rutynowe sprawdzanie objawów ADHD u nastolatków leczonych z powodu uzależnienia. Konsensus opiera się na analizie badań i doświadczeniu klinicznym z 17 krajów. Zaleca też sprawdzanie w drugą stronę: obecności uzależnienia u nastolatków leczonych z powodu ADHD. Jeśli u nastolatka pojawia się sięganie po alkohol albo inne substancje, właściwym adresem jest ośrodek leczenia uzależnień, nie sama psychoterapia ADHD.

Powszechność tych powiązań potwierdza międzynarodowy konsensus World Federation of ADHD z 2021 roku, wskazujący częste współwystępowanie ADHD z innymi trudnościami psychicznymi w ciągu całego życia, także poza dzieciństwem. Rozpoznanie tego wzorca u nastolatka, zamiast tłumaczenia go lenistwem, jest pierwszym krokiem do pomocy dopasowanej do rzeczywistej przyczyny.

• Lęk i obniżony nastrój towarzyszą ADHD u nastolatka na tyle często, że razem prowadzą do niskiej samooceny.
• Konflikty w domu i awantury o oceny bywają skutkiem trudności organizacyjnych, nie dowodem złej woli.
• Ryzyko sięgania po substancje psychoaktywne rośnie w okresie dojrzewania u nastolatka z nierozpoznanym ADHD.
• Niedotrzymane obietnice narastają latami i bywają błędnie odczytywane jako dowód braku chęci, nie trudności organizacyjnych.

Jak rozmawiać o podejrzeniu ADHD, żeby to zadziałało

Rozmowa o podejrzeniu ADHD działa lepiej, gdy zaczyna się od konkretnego zachowania, a nie od etykiety: zamiast masz ADHD lepiej sprawdza się zdanie zauważyłem, że ostatnio trudno ci kończyć zadania, mimo że się starasz. Zdanie w rodzaju musisz się bardziej postarać pogłębia problem, bo sugeruje, że trudność bierze się z braku chęci, a nie z tego, jak działa jego uwaga.

Oddanie nastolatkowi wyboru co do terminu wizyty i osoby, z którą będzie rozmawiał, realnie zwiększa szansę, że w ogóle się na nią zjawi. Wizyta wymuszona i zaplanowana bez jego wiedzy częściej kończy się oporem niż rozmową.

Dobrym momentem na taką rozmowę jest chwila spokoju, nie moment tuż po kolejnej awanturze o niezrobioną pracę domową. Krótkie, konkretne zdanie działa lepiej niż długi wykład o tym, co nastolatek robi źle.

• Zacznij od konkretnego zaobserwowanego zachowania, na przykład od trudności z kończeniem zadań, zamiast używać etykiety.
• Oddaj nastolatkowi wybór terminu wizyty i osoby, z którą będzie rozmawiał, bo to zwiększa szansę, że się zjawi.
• Wybierz na rozmowę chwilę spokoju, nie moment zaraz po kolejnej awanturze o niezrobioną pracę domową.
• Mów krótkim, konkretnym zdaniem zamiast długiego wykładu o tym, co nastolatek robi źle.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Kiedy zbadać ADHD u nastolatka: granica piętnastu lat

Konsultację w kierunku ADHD PsychoNovatis prowadzi od 15. roku życia: młodszego nastolatka kierujemy do poradni psychologiczno-pedagogicznej albo do psychiatry dziecięcego, bo tam trafia diagnostyka dostosowana do jego wieku. Od piętnastych urodzin nastolatek staje się pełnoprawnym pacjentem placówki, razem z rodzicem, jeśli ten sam rozpoznaje u siebie podobne trudności.

Badanie ADHD metodą DIVA-5 z pisemną opinią jest narzędziem opracowanym i zwalidowanym dla osób dorosłych, dlatego u nastolatka pierwszym krokiem jest konsultacja psychologiczna, nie od razu pełne badanie diagnostyczne. Konsultacja trwa 50 minut. Sam wywiad DIVA-5 trwa już około 3 godzin i opiera się na kryteriach DSM-5. Dalsze postępowanie, w tym ewentualna psychoterapia dopasowana do wieku, ustala się już podczas tej rozmowy.

Bezpłatny test przesiewowy ASRS jest skalą samoopisową dla dorosłych i nie proponujemy go nastolatkowi jako narzędzia do samodzielnej oceny. Kwestionariusz ASRS-v1.1 ma 18 pytań, a jego część przesiewowa liczy 6 z nich; wynik dodatni to co najmniej 4 odpowiedzi ponad progiem w tej części. Rodzic, który po lekturze tego tekstu rozpoznaje podobne trudności u siebie, może wypełnić go dla własnych potrzeb, bo ADHD ma silny komponent dziedziczny.

Co pomaga nastolatkowi z ADHD na co dzień

Nastolatkowi z ADHD najbardziej pomaga stała struktura dnia i podzielenie większych zadań, takich jak matura czy projekt semestralny, na mniejsze, terminowe etapy, zamiast planowania całości naraz. Szczegółowe rozwiązania dla szkoły, w tym to, jak rozmawiać z nauczycielami o dostosowaniach, opisuje osobny artykuł o ADHD w szkole.

Żadna z tych metod nie działa jako jednorazowa naprawa: potrzebują powtarzania, zanim staną się nawykiem, a nastolatek wdraża je chętniej, gdy sam je wybrał, niż gdy ktoś mu je narzucił.

Stała pora snu, nawet jeśli trudna do utrzymania w weekend, pomaga tam, gdzie ADHD samo w sobie utrudnia poczucie upływu czasu wieczorem. Telefon odłożony poza zasięgiem ręki na godzinę przed snem bywa skuteczniejszy niż sama decyzja, żeby położyć się wcześniej.

• jeden kalendarz w telefonie zamiast kilku systemów naraz, z przypomnieniem ustawionym z wyprzedzeniem, nie na dzień terminu
• przerwy planowane z góry, nie dopiero wtedy, gdy uwaga już się wyczerpie
• materiał na sprawdzian rozłożony na kilka krótszych sesji zamiast jednej długiej nocy przed egzaminem
• miejsce do nauki bez telefonu w zasięgu ręki, ustalone wspólnie z nastolatkiem, nie narzucone

ADHD u nastolatków: najważniejsze w skrócie

W wieku nastoletnim ADHD rzadko wygląda jak nadpobudliwość znana z dzieciństwa: zostaje wewnętrzny niepokój i chaos w terminach, a szkoła średnia te trudności dodatkowo obnaża. Zostaje też trudność z dłuższą nauką. Odróżnia je od zwykłego dojrzewania historia sięgająca dzieciństwa, nie samo nasilenie objawów w danym tygodniu.

Placówka PsychoNovatis przyjmuje młodzież od 15. roku życia, a pierwszym krokiem jest konsultacja psychologiczna, nie badanie DIVA-5 zarezerwowane dla dorosłych. Młodszy nastolatek wymaga poradni psychologiczno-pedagogicznej albo psychiatry dziecięcego.

Więcej o tym, jak te same trudności wyglądają u młodszego dziecka, pisze artykuł o ADHD u dzieci, a o organizacji nauki w szkole średniej artykuł o ADHD w szkole.