ADHD u nastolatków: czym różni się od dojrzewania i od czego zacząć

Jak objawia się ADHD u nastolatka?

ADHD u nastolatka obejmuje te same grupy objawów co u dziecka, ale nadruchliwość często zmienia się w poczucie wewnętrznego niepokoju, a nieuwaga w kłopoty z czasem i terminami. Zamiast biegania po klasie zostaje kręcenie się na krześle i wrażenie, że trzeba być w ciągłym ruchu.

Do rozpoznania nastolatek przed ukończeniem 17 lat potrzebuje sześciu objawów z dziewięciu w danej grupie, a od 17. roku życia wystarczy pięć. Starsi nastolatkowie i dorośli mają w kryteriach dodatkowe przykłady, takie jak unikanie raportów i formularzy albo zapominanie o ustalonych sprawach. Pozostałe warunki, w tym czas trwania, są takie same jak w ADHD u dzieci.

Czym ADHD różni się od zwykłego dojrzewania?

Od zwykłego dojrzewania ADHD odróżnia przede wszystkim historia: według kryteriów diagnostycznych kilka objawów musiało być obecnych przed ukończeniem 12 lat i być widocznych w co najmniej dwóch miejscach, na przykład w domu i w szkole. Trudności z młodszych klas, sprzed okresu dojrzewania, nie mogą być jego skutkiem.

Jednym ze sposobów sprawdzenia jest przejrzenie starych świadectw i dzienniczków. Uwagi o gubieniu rzeczy, niekończeniu prac albo rozmowach na lekcji sprzed ukończenia 12 lat przemawiają za tym, że trudności nie zaczęły się w okresie dojrzewania. Sam bunt nie jest objawem ADHD, bo objawy nie mogą być wyłącznie przejawem buntu, wrogości ani niezrozumienia polecenia.

PsychoLogic

Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Czy ADHD może zacząć się dopiero w liceum?

Zwykle nie, bo kilka objawów ADHD musi być obecnych przed ukończeniem 12 lat. Trudności, które pojawiły się dopiero w liceum, wymagają więc sprawdzenia także innych przyczyn. Wcześniejsze objawy mogły jednak nie rzucać się w oczy, dopóki dorośli codziennie pilnowali nauki, a w liceum nadzór bywa mniejszy, a przedmiotów więcej.

Badanie, w którym przez kilkanaście lat, od około 10. do około 24. roku życia, obserwowano osoby bez ADHD w dzieciństwie, pokazało, jak rzadko ADHD naprawdę zaczyna się późno. Około 95 procent osób z dodatnim wynikiem kwestionariuszy objawów wykluczono z rozpoznania późno zaczynającego się ADHD. Wśród osób z objawami utrudniającymi życie najczęstszym powodem wykluczenia były objawy występujące wyłącznie przy intensywnym używaniu substancji.

Większość przypadków późnego początku zaczynała się w nastoletniości i ograniczała się do tego okresu. Osoby, które zgłaszają się z takimi objawami, mogą mieć ADHD, ale częściej objawy wynikają z przejściowych trudności z uwagą, które nie ograniczają funkcjonowania, z innego zaburzenia albo z działania substancji. Lekarz sprawdza więc nasilenie objawów, historię zdrowia psychicznego i używanie substancji.

Jakie problemy mogą towarzyszyć ADHD u nastolatka?

Z ADHD u nastolatka mogą współwystępować inne trudności, na przykład depresja i lęk. Nieuwaga łączy się z gorszymi wynikami w nauce i niższą samooceną, a nadruchliwość i impulsywność z odrzuceniem przez rówieśników, ryzykownymi zachowaniami za kierownicą i urazami. To zależności widoczne w grupach, a nie los pojedynczego nastolatka.

Wyobraź sobie ucznia, któremu przez lata mówiono, że jest leniwy, bo nie kończył zadań. Po kilku latach ma gorsze oceny, mniej kolegów i przekonanie, że jest gorszy od innych. Taka samoocena sama bywa źródłem smutku i lęku, więc przy ADHD warto pytać także o nastrój, a związek ADHD z depresją i lękiem trzeba brać pod uwagę.

Co zrobić, gdy nastolatek mówi o odebraniu sobie życia?

Potraktuj to poważnie, także gdy nie wiesz, czy nastolatek ma depresję. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Gdy takiego zagrożenia nie ma, ale nie czujecie się bezpiecznie, zgłoście się na SOR lub do izby przyjęć, jeśli dojazd jest bezpieczny i nastolatek nie jedzie sam.

Gdy potrzebna jest pilna rozmowa, a życiu nic bezpośrednio nie zagraża, całodobowo działa numer 800 70 2222 dla dorosłych w kryzysie, a telefon zaufania 116 123 też jest czynny całą dobę.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Co z alkoholem i innymi substancjami u nastolatka z ADHD?

ADHD z dzieciństwa jest czynnikiem ryzyka nadużywania substancji w nastoletniości i we wczesnej dorosłości, a te dwa problemy często występują razem u nastolatków szukających pomocy. Badania nad tym, czy leczenie ADHD w dzieciństwie zmniejsza to ryzyko, nie są jednoznaczne, więc lekarz pyta o alkohol i inne substancje już przy ocenie objawów.

Eksperci zalecają rutynowo sprawdzać ADHD u nastolatków leczonych z powodu nadużywania substancji oraz nadużywanie substancji u nastolatków z ADHD w opiece psychiatrycznej. Gdy występują oba problemy, leki, jeśli lekarz je rozważa, najlepiej łączyć z leczeniem psychospołecznym, czyli pracą z nastolatkiem i rodziną.

Powiedz lekarzowi od razu, jeśli nastolatek sięga po alkohol lub inne substancje. Od tego zależy ocena objawów i dobór leczenia.

Jak zacząć rozmowę z nastolatkiem o jego trudnościach?

Rozmowę o podejrzeniu ADHD zacznij od konkretnego zachowania, a nie od etykiety. Zdanie „masz ADHD” brzmi jak wyrok, a zdanie „zauważyłem, że ostatnio trudno Ci kończyć zadania, choć się starasz” opisuje to, co widać. Taka rozmowa jest propozycją wspólnego sprawdzenia, a nie oceną charakteru nastolatka, więc mów o tym spokojnie, w kilku krótkich zdaniach.

Wybierz spokojną chwilę, a nie moment tuż po awanturze o niezrobioną pracę domową. Mów krótko i zostaw nastolatkowi wybór terminu oraz osoby, z którą porozmawia. Gdy nastolatek nie chce rozmowy ani wizyty, pomoże tekst o tym, co zrobić, gdy nastolatek nie chce terapii.

Do kogo z nastolatkiem z podejrzeniem ADHD i od czego zacząć?

Zacznij od zebrania obserwacji nastolatka, rodziców i szkoły, a potem zgłoś się do lekarza psychiatry albo do psychologa przygotowanego do diagnostyki ADHD. ADHD rozpoznaje się na podstawie rozmowy z rodzicem lub opiekunem albo z samym pacjentem, a samymi skalami się go nie rozpoznaje. Rozpoznanie medyczne stawia lekarz.

Młodszego nastolatka można skierować do poradni psychologiczno-pedagogicznej albo do psychiatry dziecięcego. Kto diagnozuje i jak przebiega ocena, opisują teksty o tym, do kogo z ADHD i jak wygląda diagnoza ADHD.

1. 1Sprawdź, czy podobne trudności były już w młodszych klasach, na przykład w starych świadectwach i dzienniczkach.
2. 2Zapytaj nastolatka, kiedy jemu samemu jest najtrudniej, i zostaw mu wybór terminu.
3. 3Zwróć uwagę na nastrój oraz na używanie alkoholu lub innych substancji, bo lekarz sprawdza je razem z ADHD.