Czy ADHD da się wyleczyć? Na czym polega leczenie

Czy ADHD da się wyleczyć: dlaczego to złe pytanie

ADHD nie da się wyleczyć w sensie usunięcia, ponieważ jest zaburzeniem neurorozwojowym, które powstaje we wczesnym rozwoju mózgu. Towarzyszy człowiekowi przez całe życie. ICD-11 oraz DSM-5-TR klasyfikują ADHD wśród zaburzeń neurorozwojowych, pod kodem 6A05. Szacuje się, że dotyczy około 2,5 procent dorosłych oraz około 5 procent dzieci.

ADHD sąsiaduje tam ze stanami ujawniającymi się w dzieciństwie, między innymi ze spektrum autyzmu o kodzie 6A02. Przebieg jest trwały, choć zmienny w czasie. DSM-5 wymaga u dorosłych co najmniej 5 objawów, a u dzieci 6, obecnych przed 12 rokiem życia. Nie chodzi więc o stan nabyty.

Warunku tego nie dałoby się spełnić, gdyby ADHD było stanem nabytym, który da się po prostu usunąć. Pytanie o wyleczenie zakłada, że ADHD działa jak infekcja. Pojawia się, zostaje wyleczone, znika bez śladu. Zaburzenia neurorozwojowe nie mają takiej dynamiki. Zamiast pytać, czy ADHD da się wyleczyć, sensowniej zapytać, czy da się je skutecznie leczyć. Warto też zapytać, na ile da się zmniejszyć jego wpływ na codzienne życie, bo to jest pytanie, na które istnieje odpowiedź poparta badaniami. I jest ona znacznie bardziej optymistyczna.

U większości osób objawy da się ograniczyć na tyle, że przestają dominować nad pracą, relacjami, samooceną. Wymaga to jednak innego podejścia niż leczenie stanu przejściowego. Nie jednorazowej kuracji, tylko długofalowego prowadzenia.

Cel leczenia ADHD, skoro wyleczenie nie wchodzi w grę

Leczenie ADHD oznacza zmniejszenie nasilenia objawów i ich wpływu na codzienne funkcjonowanie, a nie usunięcie odmiennego sposobu działania mózgu, który za tymi objawami stoi. Celem nie jest, żeby osoba z ADHD funkcjonowała identycznie jak osoba bez ADHD. Chodzi o to, żeby trudności przestały decydować o przebiegu dnia.

W praktyce chodzi o obszary obserwowalne: mniej spóźnień, mniej impulsywnych decyzji, więcej domykanych zadań, stabilniejszy rytm snu i dnia. Każdy z nich da się śledzić w czasie. To odróżnia leczenie ADHD od mglistego dążenia do bycia lepszą wersją siebie.

Zakres celów ustala się indywidualnie. ADHD u dorosłych bywa rozpoznawane w bardzo różnych momentach życia, a nasilenie objawów też bywa skrajnie różne. Dla jednej osoby sukcesem jest utrzymanie pracy bez wypalenia, dla innej uporządkowanie finansów albo mniej napięć w związku. Lekarz albo terapeuta ustala punkt wyjścia razem z pacjentem, zwykle na 1 lub 2 pierwszych spotkaniach po diagnozie.

Leczenie wielomodalne ADHD: z czego się składa

Leczenie wielomodalne ADHD łączy kilka rodzajów oddziaływań naraz, dobranych do nasilenia objawów, sytuacji danej osoby, zamiast polegać na jednej metodzie stosowanej samodzielnie. Brytyjskie wytyczne NICE NG87 z 2018 roku, opracowane przez National Institute for Health and Care Excellence, wskazują ten model jako standard postępowania u dorosłych z ADHD.

Dobór metod jest stopniowany zależnie od stopnia trudności w funkcjonowaniu. Na leczenie wielomodalne składają się zwykle 4 elementy:

PsychoNovatis nie prowadzi farmakoterapii. Dobór oraz monitorowanie leków odbywają się u psychiatry spoza placówki. Prowadzimy natomiast badanie ADHD w oparciu o ustrukturyzowany wywiad DIVA-5, oparty na kryteriach DSM-5 i zakończony pisemną opinią. O tym, jak dokładnie działają leki na ADHD, piszemy w osobnym artykule, a o tym, kiedy sama terapia wystarcza, a kiedy potrzebne jest też leczenie farmakologiczne, w artykule porównującym leki na ADHD z terapią.

• psychoedukacja: rzetelna wiedza o tym, czym ADHD jest i jak wpływa na uwagę, planowanie oraz regulację emocji
• farmakoterapia: leki dobierane i monitorowane przez lekarza psychiatrę, zwykle psychostymulanty albo niestymulanty
• oddziaływania psychologiczne: psychoterapia, trening umiejętności organizacyjnych, czasem coaching ADHD
• zmiany środowiskowe: inna organizacja pracy, narzędzia przypominające, wsparcie bliskich

PodcastLęk przed szkołą. Jak wspierać dzieci i nastolatków?Odcinek podcastu PsychoLogic. Spotify i YouTube.

Co zmienia się w życiu po leczeniu ADHD

Dobrze prowadzone leczenie ADHD najczęściej poprawia konkretne obszary życia: mniej niedotrzymanych terminów, mniej impulsywnych decyzji finansowych czy relacyjnych, stabilniejszy rytm dnia, mniej napięcia wynikającego z ciągłego doganiania zaległości. Otoczenie zauważa te zmiany pierwsze. Do nowego, spokojniejszego funkcjonowania trzeba się dopiero przyzwyczaić.

Poprawia się też samoocena. Dotyczy to zwłaszcza osób, które przez lata słyszały, że są leniwe albo niezorganizowane, choć przyczyną było nierozpoznane ADHD. Zrozumienie mechanizmu, który stał za trudnościami, samo w sobie zmniejsza poczucie winy, jeszcze zanim leczenie zdąży zmienić codzienne funkcjonowanie.

Poprawa nie u każdego wygląda tak samo. Nie następuje też w tym samym tempie. Zależy to od nasilenia wyjściowych objawów, od obecności innych trudności, takich jak depresja albo lęk, oraz od tego, jak konsekwentnie prowadzone jest leczenie.

ADHD u dorosłych: objawy zmieniają się z wiekiem

Objawy ADHD zmieniają się z wiekiem, bo dojrzewający mózg inaczej radzi sobie z regulacją ruchu, uwagi, emocji niż mózg dziecka, nawet jeśli u podstawy leży ten sam neurorozwojowy mechanizm. Nadruchliwość jest najbardziej widocznym objawem u dzieci. U dorosłych przechodzi w wewnętrzny niepokój oraz trudność z usiedzeniem w miejscu.

Poniższe zestawienie pokazuje, jak ta sama trudność bywa widoczna inaczej w zależności od wieku:

Zmieniła się widoczność, nie same trudności. To tłumaczy, dlaczego tylu dorosłych dowiaduje się o własnym ADHD dopiero po 30 albo 40 roku życia. Objawy nie zniknęły, tylko przestały rzucać się w oczy tak jak w klasie szkolnej, gdzie 45 minut bez ruchu jest wymogiem.

Skąd przekonanie, że można wyrosnąć z ADHD

Część dorosłych z dziecięcym rozpoznaniem ADHD ocenia we własnym odczuciu, że objawy ustąpiły, choć bliscy albo partnerzy nadal zgłaszają trudności, których sama osoba już nie zauważa. Badania Barkleya, Fischer, Smallish, Fletcher z 2002 roku, porównujące samoocenę z relacją osób trzecich, pokazują, że dorośli z ADHD systematycznie oceniają nasilenie własnych objawów niżej niż osoby, które znają ich na co dzień.

Zniekształca to samo w sobie poczucie, że problem zniknął. Do tego dochodzi to, że dorosłość zwykle daje więcej możliwości dopasowania otoczenia do siebie niż szkoła: można wybrać zawód, w którym nieuwaga mniej przeszkadza, ustawić pracę pod własny rytm, otoczyć się ludźmi, którzy przypilnują szczegółów. Kompensacja realnie pomaga. Nie oznacza jednak, że mechanizm stojący za ADHD zniknął, tylko że został obudowany strategiami.

Metaanaliza Faraone i współautorów z 2006 roku, obejmująca badania śledzące dzieci z ADHD do wieku dorosłego, wskazuje, że pełne kryteria zespołu spełnia w okolicach 25 roku życia około 15 procent badanych. Przy szerszej definicji, uwzględniającej częściową remisję oraz utrzymujące się trudności, odsetek sięga około 65 procent. Spadek poniżej progu diagnostycznego zdarza się więc częściej niż całkowity zanik trudności.

Remisja objawowa ADHD: co dokładnie oznacza

Remisja objawowa w ADHD oznacza spadek nasilenia objawów poniżej progu potrzebnego do rozpoznania, oceniany standaryzowanym narzędziem, na przykład skalą ASRS, a nie całkowity zanik trudności. Część przesiewowa skali ASRS liczy 6 pytań, a wynik dodatni daje 4 odpowiedzi ponad progiem. Sama skala niczego nie rozstrzyga, bo jest narzędziem przesiewowym.

Remisja może być pełna, gdy objawy nie spełniają już żadnego z progów diagnostycznych, albo częściowa, gdy część z nich utrzymuje się w łagodniejszej formie. Nie jest to jednak stan osiągnięty raz na zawsze. Nasilenie objawów zmienia się wraz ze stresem, ilością snu, obciążeniem w pracy. Wystarczy kilka nocy poniżej 6 godzin snu, żeby trudności wróciły. Powrót części objawów po okresie stabilizacji nie oznacza, że leczenie zawiodło, tylko że warunki, w których funkcjonuje dana osoba, się zmieniły.

Lekarze i terapeuci pracujący z ADHD u dorosłych patrzą dlatego na remisję jako na stan do utrzymywania, a nie punkt, w którym leczenie definitywnie się kończy. Ponowna ocena skalą ASRS co 6 do 12 miesięcy pozwala zauważyć korektę wcześnie, zanim trudności wrócą w pełnym nasileniu.

Czy samo leczenie ADHD bez leków wystarczy

Samo leczenie ADHD bez leków wystarcza przy łagodniejszym nasileniu objawów albo gdy trudności ograniczają się do jednego obszaru życia, natomiast przy nasilonych objawach dane wskazują, że farmakoterapia albo leczenie łączone dają wyraźnie większą szansę na poprawę. Wytyczne NICE NG87 dopuszczają leczenie niefarmakologiczne jako samodzielną ścieżkę przy łagodniejszym obrazie klinicznym.

Dotyczy to również sytuacji, w której pacjent nie chce przyjmować leków. Farmakoterapię te same wytyczne wskazują jako opcję do rozważenia, gdy objawy istotnie zaburzają funkcjonowanie. Stosuje się w niej najczęściej metylfenidat, a o doborze leku decyduje wyłącznie psychiatra. Sama psychoterapia i trening organizacyjny uczą konkretnych strategii: planowania, dzielenia zadań na mniejsze kroki, zarządzania czasem, radzenia sobie z impulsywnością w relacjach. Dla części osób to wystarcza, żeby funkcjonować w sposób, który im odpowiada, bez sięgania po leki. Dla innych te same strategie działają wyraźnie lepiej, gdy lek wcześniej obniży natężenie objawów na tyle, że nowe nawyki mają szansę się utrwalić.

Decyzja, czy zacząć od leczenia bez leków, czy od razu łączyć je z farmakoterapią, zależy od nasilenia objawów, dotychczasowych prób radzenia sobie, osobistych preferencji, i najlepiej zapada wspólnie z lekarzem albo terapeutą. Pełne porównanie obu ścieżek, razem z tym, kiedy sama terapia wystarcza, opisujemy w artykule o lekach na ADHD z terapią.

Ile trwa leczenie ADHD i czy się kończy

Leczenie ADHD nie ma z góry ustalonej daty zakończenia, bo dotyczy zaburzenia, które trwa całe życie, ale jego intensywność maleje, gdy objawy są dobrze opanowane. Na początku leczenie bywa intensywniejsze: częstsze wizyty, dobieranie dawki leku, psychoterapia raz w tygodniu. Po osiągnięciu stabilizacji wiele osób przechodzi do wizyt kontrolnych co 3 do 6 miesięcy.

Momenty, w których warto wrócić do bardziej intensywnego leczenia, to zwykle duże zmiany życiowe: nowa praca o innej strukturze, rodzicielstwo, koniec studiów, utrata dotychczasowego wsparcia organizacyjnego. Zmiany tego rodzaju odbierają struktury, które wcześniej kompensowały objawy, więc trudności, które wydawały się opanowane, mogą wrócić.

Zakończenie samej farmakoterapii to decyzja, którą podejmuje się wyłącznie z prowadzącym psychiatrą, nigdy samodzielnie, nigdy nagle. Psychoterapia kończy się naturalnie, zwykle po kilkunastu sesjach, gdy nowe strategie stają się nawykiem, choć część osób wraca do niej okresowo, w momentach zwiększonego obciążenia.

Czy ADHD da się wyleczyć: najważniejsze w skrócie

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, które trwa całe życie, dlatego mowa o jego leczeniu, nie o wyleczeniu w sensie całkowitego usunięcia. Leczenie wielomodalne, łączące psychoedukację, w razie potrzeby farmakoterapię prowadzoną przez psychiatrę, oddziaływania psychologiczne, zmiany środowiskowe, realnie zmniejsza nasilenie objawów, poprawia funkcjonowanie.

Objawy zmieniają się z wiekiem, przez co części dorosłych wydaje się, że wyrośli z ADHD, choć zwykle zmieniła się tylko ich widoczność, nie sam mechanizm. Remisja objawowa jest stanem do utrzymywania, nie punktem, w którym leczenie na zawsze się kończy, a jego intensywność zwykle maleje wraz ze stabilizacją.

Pytanie, czy ADHD da się wyleczyć, warto więc zamienić na pytanie, jak dobrze można je prowadzić, bo to drugie pytanie ma dziś znacznie bardziej konkretną, optymistyczną odpowiedź.