Terapia ADHD u dorosłych: jak wygląda praca w gabinecie

Terapia ADHD u dorosłych: co zmienia, a czego nie zmienia

Terapia ADHD u dorosłych nie usuwa zaburzenia neurorozwojowego, tylko zmienia sposób radzenia sobie z jego objawami w codziennym funkcjonowaniu. ADHD zostaje na całe życie. Terapia zmienia to, co dzieje się wokół tego mechanizmu: nawyki, plany dnia, sposób reagowania na trudność.

Leki, jeśli są stosowane, poprawiają zdolność do skupienia uwagi. Zmniejszają też impulsywność. Terapia uczy, co zrobić z tą zdolnością w praktyce. Chodzi o konkretne czynności: zaplanować dzień, dokończyć zadanie, nie odkładać trudnej rozmowy. Bez tej drugiej części efekt samych leków często nie utrzymuje się w codziennych nawykach.

Rozróżnienie to ma znaczenie praktyczne: farmakoterapię przy ADHD prowadzi wyłącznie psychiatra. Wymaga to oceny medycznej i regularnego monitorowania. PsychoNovatis takiego leczenia nie prowadzi. To ważna granica. Każda decyzja o lekach zapada poza placówką. Psychoterapia może iść równolegle albo samodzielnie.

Który nurt terapii ma dowody przy ADHD

Terapia poznawczo-behawioralna (CBT), dostosowana do specyfiki ADHD, ma dziś najsilniejsze potwierdzenie w badaniach klinicznych u dorosłych z tym zaburzeniem. Cochrane, niezależna sieć przeglądów systematycznych, opublikowała w 2018 roku analizę interwencji poznawczo-behawioralnych przy ADHD u dorosłych. Analiza wykazała poprawę objawów nieuwagi. Poprawiła się też organizacja codziennych zadań.

Brytyjskie wytyczne NICE z 2018 roku również rekomendują ten nurt jako element leczenia. Randomizowane badanie Safren i współautorów z 2010 roku, opublikowane w JAMA, porównało terapię poznawczo-behawioralną z technikami relaksacyjnymi u dorosłych z ADHD leczonych już farmakologicznie. U tych osób objawy mimo leków się utrzymywały. Grupa objęta terapią poznawczo-behawioralną uzyskała wyraźnie większą poprawę niż grupa porównawcza.

W Polsce podobny kierunek potwierdzają rekomendacje Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego z 2024 roku. Autorami są Gondek i współautorzy. Rekomendacje dotyczą postępowania u dorosłych z ADHD. Wskazują one terapię poznawczo-behawioralną dostosowaną do ADHD jako element leczenia obok farmakoterapii, nie jako metodę zastępującą decyzję psychiatry przy nasilonych objawach.

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Pierwsza konsultacja przy ADHD: 50 minut na start

Pierwsza konsultacja przy podejrzeniu albo rozpoznanym ADHD trwa 50 minut i służy ustaleniu, co obciąża najbardziej teraz. Ustala się też, od czego zacząć pracę terapeutyczną. Terapeuta pyta o codzienne funkcjonowanie: pracę, relacje, sen, finanse, dotychczasowe próby radzenia sobie z trudnościami. Rozmowa nie kończy się gotowym planem na kilka miesięcy, tylko wspólnym ustaleniem pierwszych, konkretnych celów.

W PsychoNovatis taka rozmowa odbywa się w ramach konsultacji psychologicznej. Dostępna jest stacjonarnie w Lublinie i online. Nie zastępuje ona badania diagnostycznego ADHD, jeśli rozpoznania jeszcze nie ma, ale pozwala zdecydować, czy warto je najpierw wykonać.

Dalsze spotkania ustala się zwykle w regularnym rytmie, najczęściej raz w tygodniu albo raz na dwa tygodnie. Częstotliwość zależy od nasilenia trudności i dostępności terminów. Bywa ona później zmieniana, gdy pierwsze cele zostają osiągnięte.

• Praca i to, jak ADHD wpływa na jej wykonywanie, należą do pierwszych pytanych obszarów.
• Relacje z bliskimi pokazują, gdzie objawy najbardziej dają się we znaki na co dzień.
• Sen i finanse wchodzą w zakres pytań, bo oba obszary ADHD często destabilizuje.
• Dotychczasowe próby radzenia sobie z trudnościami pomagają ustalić, czego nie warto powtarzać.

Funkcje wykonawcze na sesjach: konkretna praca z ADHD

Praca nad funkcjami wykonawczymi to najbardziej konkretna część terapii ADHD u dorosłych, bo dotyczy umiejętności, których nie da się po prostu wyćwiczyć siłą woli. Funkcje wykonawcze obejmują planowanie, rozpoczynanie, kończenie zadań, szacowanie czasu, utrzymywanie uwagi mimo rozpraszaczy. Przy ADHD te umiejętności działają inaczej, więc terapia uczy konkretnych, zewnętrznych strategii, a nie samej motywacji.

Na sesjach terapeuta i pacjent pracują zwykle nad kilkoma konkretnymi obszarami naraz, dobranymi do tego, co akurat najbardziej przeszkadza:

Efekt tej pracy nie polega na tym, że zadania przestają być trudne. Zyskują teraz zewnętrzną strukturę. Nie zależy ona wyłącznie od pamięci ani chwilowej motywacji.

• planowanie, dzielenie większych zadań na małe, wykonalne kroki
• praca z odkładaniem zadań, czyli rozpoznawanie momentu, w którym pojawia się opór przed rozpoczęciem
• budowanie systemu zewnętrznych przypomnień: alarmów, list, widocznych notatek zamiast polegania na pamięci
• trening szacowania czasu potrzebnego na zadanie, bo przy ADHD ocena ta bywa mocno zaniżona
• domykanie rozpoczętych spraw, zamiast zostawiania kilku zadań w połowie naraz

Regulacja emocji i impulsywność przy ADHD

Regulacja emocji jest przy ADHD u dorosłych równie ważnym obszarem pracy jak organizacja czasu, choć rzadziej się o niej mówi. Do najważniejszych trudności należą: chwiejność nastroju, silna reakcja na krytykę, decyzje podejmowane pod wpływem impulsu. Potrafią kosztować więcej w pracy i relacjach niż samo zapominanie o terminach. Terapia uczy rozpoznawać narastające napięcie, zanim przerodzi się w wybuch albo pochopną decyzję.

Praktycznie oznacza to naukę zatrzymania się o kilka sekund przed reakcją, nazwania emocji, która akurat się pojawiła, i oddzielenia jej od decyzji, która nastąpi zaraz potem. Przy silnej impulsywności to nowa umiejętność, nie naturalny odruch, więc wymaga powtarzania w konkretnych, powracających sytuacjach.

Praca nad tym obszarem bywa trudniejsza niż nad planowaniem, bo emocje pojawiają się szybciej, niż da się je świadomie przeanalizować. To normalne. Terapeuta pomaga wtedy budować konkretne sygnały ostrzegawcze, rozpoznawalne dla danej osoby, zanim napięcie osiągnie szczyt.

• Chwiejność nastroju bywa jedną z najbardziej kosztownych trudności emocjonalnych przy ADHD.
• Silna reakcja na krytykę potrafi zaważyć na relacji bardziej niż samo zapominanie o terminach.
• Decyzje podejmowane pod wpływem impulsu potrafią kosztować więcej w pracy i w relacjach.

ADHD u dorosłych: skutki lat bez rozpoznania

Wieloletni brak rozpoznania ADHD u dorosłych często zostawia po sobie przekonanie o własnej bezwartościowości i lenistwie, silniejsze niż same objawy zaburzenia. Osoba, która przez lata słyszała, że powinna się bardziej postarać, zwykle internalizuje tę ocenę na długo przed diagnozą. Praca terapeutyczna zaczyna się wtedy od oddzielenia mechanizmu neurorozwojowego od wniosków, jakie ktoś wyciągnął o sobie na jego podstawie.

Przekonania o sobie, narosłe przez lata z powodu ADHD, nie znikają wraz z diagnozą, choć diagnoza często daje pierwszy moment ulgi: wyjaśnienie, skąd brały się dotychczasowe trudności. Ulga bywa krótka. Zmiana samego myślenia o sobie wymaga potem osobnej, dłuższej pracy, bo lata powtarzanych ocen nie odwracają się w kilka tygodni.

W terapii ADHD u dorosłych ten wątek pojawia się regularnie. Wpływa na motywację do dalszej pracy. Trudno konsekwentnie stosować nowe strategie. W głowie brzmi wtedy przekonanie: i tak się nie uda. Nazwanie tego mechanizmu wprost bywa punktem zwrotnym dla wielu osób rozpoczynających terapię.

Zadania między sesjami przy ADHD: dlaczego wymagają zmian

Zadania między sesjami są integralną częścią terapii poznawczo-behawioralnej, ale przy ADHD u dorosłych wymagają innego formatu niż przy większości innych trudności. Instrukcja w rodzaju „przećwicz to w tym tygodniu” zakłada umiejętność samodzielnego zaplanowania i przypomnienia sobie o zadaniu, a to właśnie one najczęściej szwankują przy ADHD. Bez dostosowania zadanie domowe zamienia się w kolejny punkt, o którym łatwo zapomnieć.

Terapeuci pracujący z ADHD dzielą dlatego zadania na mniejsze kroki. Łączą je z konkretną porą dnia albo z istniejącym nawykiem. Ustalają od razu: kiedy i jak zadanie zostanie zapisane, żeby nie zależało od samej pamięci.

Niewykonanie zadania nie jest w tym podejściu traktowane jako opór ani brak zaangażowania. To raczej informacja: który element planu nie zadziałał i co zmienić przy następnej próbie. Takie podejście różni pracę z ADHD od klasycznego przebiegu terapii poznawczo-behawioralnej.

• Terapeuci dzielą zadania między sesjami na mniejsze, łatwiejsze do rozpoczęcia kroki.
• Zadanie łączy się z konkretną porą dnia albo z istniejącym nawykiem, zamiast zostawiać je bez punktu zaczepienia.
• Od razu ustala się, kiedy i jak zadanie zostanie zapisane, żeby nie zależało od samej pamięci.

Ile trwa terapia ADHD u dorosłych

Długość terapii ADHD u dorosłych ustala się indywidualnie i nikt nie deklaruje konkretnej liczby spotkań już na pierwszej rozmowie. Wpływ mają nasilenie objawów, liczba obszarów życia, których dotyczą trudności, oraz obecność innych rozpoznań, na przykład depresji albo lęku, które często idą w parze z ADHD. Standardem jest natomiast regularny przegląd celów, który pokazuje, czy dotychczasowa praca w ogóle przynosi efekt.

Na początku spotkania bywają częstsze, zwykle raz w tygodniu, bo nowe strategie wymagają regularnego wzmacniania. Trwają przy tym, tak jak pierwsza konsultacja, około 50 minut. Zawsze indywidualnie. Gdy pierwsze cele zostają osiągnięte, terapia może przejść w rzadszy rytm, na przykład raz na dwa albo trzy tygodnie.

Zakończenie terapii ADHD u dorosłych nie musi oznaczać, że wszystkie trudności zniknęły, tylko że osoba dysponuje już strategiami, z których potrafi korzystać samodzielnie. Powrót do terapii w momencie większego obciążenia bywa częsty. Zdarza się na przykład przy zmianie pracy albo rodzicielstwie. To akceptowana praktyka, nie oznaka porażki.

1. 1Na początku spotkania odbywają się zwykle raz w tygodniu, bo nowe strategie wymagają regularnego wzmacniania.
2. 2Gdy pierwsze cele zostają osiągnięte, terapia przechodzi w rzadszy rytm, na przykład raz na dwa albo trzy tygodnie.
3. 3Zakończenie terapii następuje, gdy dana osoba dysponuje już strategiami, z których potrafi korzystać samodzielnie.
4. 4Powrót do terapii bywa częsty przy większym obciążeniu, na przykład przy zmianie pracy albo rodzicielstwie.

PsychoLogic

Dlaczego czujesz się winny(a), gdy odpoczywasz?

ADHD: terapia sama czy razem z lekami

Terapia ADHD u dorosłych jest samodzielną ścieżką leczenia przy łagodniejszym nasileniu objawów, natomiast przy trudnościach nasilonych wytyczne wskazują na leczenie łączone z farmakoterapią. Decyzję o tym, czy sama psychoterapia wystarczy, podejmuje wspólnie z pacjentem lekarz albo terapeuta. Bierze pod uwagę nasilenie objawów i dotychczasowe próby radzenia sobie. PsychoNovatis farmakoterapii nie prowadzi, decyzje o lekach zawsze zapadają u psychiatry spoza placówki.

Pełne porównanie obu ścieżek opisujemy w osobnym artykule o lekach na ADHD i terapii. To osobny temat. Tam też wyjaśniamy, kiedy sama terapia zwykle wystarcza, a kiedy potrzebne jest dodatkowo leczenie farmakologiczne. Tutaj zatrzymujemy się tylko przy tym, co dzieje się w samym gabinecie.

Kto prowadzi terapię ADHD w PsychoNovatis

Terapię ADHD u dorosłych w PsychoNovatis prowadzą Marcela Kwiecień i Izabela Stanowska, w nurcie poznawczo-behawioralnym. Pracują stacjonarnie w Lublinie i online. Pracują też z dorosłymi i z młodzieżą od piętnastego roku życia. Marcela Kwiecień prowadzi też badanie diagnostyczne ADHD metodą DIVA-5, więc droga od podejrzenia do terapii może przebiegać u jednej osoby.

Konsultację przed rozpoczęciem terapii można umówić też jako osobną wizytę u psychologa, jeśli ktoś chce najpierw porozmawiać, zanim zdecyduje się na dłuższy proces.

Osoby, u których ADHD współwystępuje ze spektrum autyzmu, kierowane są dodatkowo do obszaru wsparcia AuDHD. Oba profile łączy się wtedy w jedną całość, zamiast pracować nad nimi osobno.

Terapia ADHD u dorosłych: najważniejsze w skrócie

Terapia ADHD u dorosłych nie usuwa zaburzenia, tylko uczy konkretnych strategii radzenia sobie z jego objawami w pracy, relacjach, codziennych obowiązkach. Najsilniejsze dowody ma terapia poznawczo-behawioralna dostosowana do specyfiki ADHD, prowadzona regularnie i, w razie potrzeby, równolegle z farmakoterapią u psychiatry. Na sesjach pracuje się nad funkcjami wykonawczymi, regulacją emocji, przekonaniami o sobie narosłymi przez lata trudności.

Ile trwa taka terapia, ustala się indywidualnie, a jej intensywność zwykle maleje wraz ze stabilizacją objawów, choć duże zmiany życiowe mogą wymagać powrotu do częstszych spotkań. Terapię ADHD u dorosłych w PsychoNovatis prowadzą Marcela Kwiecień i Izabela Stanowska. Pracują stacjonarnie w Lublinie i online.

Pytanie, czy sama terapia wystarczy, czy potrzebne jest też leczenie farmakologiczne, warto zadać wprost na pierwszej konsultacji, bo odpowiedź zależy od nasilenia objawów u konkretnej osoby, nie od ogólnej reguły.