Ostra reakcja na stres: co dzieje się po traumatycznym zdarzeniu i co robić

Czym jest ostra reakcja na stres?

Ostra reakcja na stres to przejściowa odpowiedź emocjonalna, z ciała, poznawcza lub w zachowaniu na zdarzenie o skrajnie groźnym lub przerażającym charakterze, uznawana w ICD-11 za normalną wobec jego ciężkości. ICD-11 wymienia takie zdarzenia przykładowo, bez wyczerpującego katalogu. Opis obejmuje zdarzenia krótkie oraz długotrwałe.

Kod QE84 stoi w rozdziale ICD-11 o czynnikach wpływających na stan zdrowia, czyli poza zaburzeniami psychicznymi. ICD-11 stosuje tę kategorię, gdy reakcja wymaga kontaktu z opieką zdrowotną.

• klęska żywiołowa lub katastrofa spowodowana przez człowieka
• walka zbrojna
• poważny wypadek
• napaść lub przemoc seksualna
• ostra choroba zagrażająca życiu, na przykład zawał serca
• bycie świadkiem nagłego, nieoczekiwanego lub brutalnego zagrożenia albo śmierci innej osoby
• wiadomość o nagłej, nieoczekiwanej lub brutalnej śmierci bliskiej osoby

Jakie są objawy ostrej reakcji na stres?

Ostra reakcja na stres obejmuje według ICD-11 przejściowe objawy emocjonalne, z ciała, poznawcze lub w zachowaniu. ICD-11 wymienia wśród nich oszołomienie i smutek. Objawy lękowe z ciała, takie jak przyspieszone bicie serca i pocenie się, są częste i mogą być pierwszym objawem reakcji.

Oderwanie od siebie lub od świata po traumie opisuje osobny tekst o traumie i dysocjacji, a samą derealizację tekst o derealizacji.

U dzieci ICD-11 opisuje bóle brzucha oraz głowy. Opisuje też zachowania buntownicze i regres. Wymienia nadruchliwość oraz napady złości. Wśród objawów są także drażliwość i wycofanie. Dochodzą trudności z koncentracją, nadmierne lgnięcie do opiekuna oraz moczenie nocne. U nastolatków ICD-11 wymienia używanie substancji i ryzykowne zachowania.

Ból w klatce piersiowej, nasilająca się duszność albo omdlenie po zdarzeniu wymagają pilnej oceny lekarskiej. Przy takich objawach dzwoń pod 112, nie przypisuj ich z góry psychice.

• oszołomienie i zmieszanie
• smutek, lęk, gniew i rozpacz
• nadaktywność albo bezruch
• wycofanie z kontaktów, stupor
• niepamięć, depersonalizacja i derealizacja
• objawy lękowe z ciała: przyspieszone bicie serca, pocenie się, nagłe zaczerwienienie

PsychoLogic

Terapia poznawczo-behawioralna: czyli CBT bez tajemnic

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Ile trwa ostra reakcja na stres?

Objawy ostrej reakcji na stres pojawiają się w ciągu godzin lub dni po zdarzeniu i zaczynają słabnąć po kilku dniach od zdarzenia albo od oddalenia od zagrożenia. Jeśli zagrożenie trwa i nie da się go zakończyć, objawy mogą się utrzymywać, ale według ICD-11 znacznie słabną w ciągu około miesiąca, gdy osoba przystosuje się do nowej sytuacji.

W ICD-11 ostra reakcja na stres odróżnia się od PTSD i zaburzenia adaptacyjnego rodzajem zdarzenia oraz czasem trwania.

Kiedy ostra reakcja na stres przechodzi w PTSD?

Jeśli objawy ostrej reakcji na stres nie zaczynają słabnąć w ciągu około tygodnia od ustania zagrożenia, ICD-11 każe rozważyć PTSD albo zaburzenie adaptacyjne, zależnie od rodzaju objawów. Przy zagrożeniu, które trwa, granicą jest około miesiąca. Ostra reakcja na stres może obejmować wszystkie objawy PTSD, także ponowne przeżywanie, ale szybko słabnie.

PTSD wymaga według ICD-11 wszystkich trzech elementów naraz. Objawy trwają co najmniej kilka tygodni i powodują istotne upośledzenie funkcjonowania.

Według ICD-11 objawy PTSD typowo zaczynają się w ciągu trzech miesięcy od zdarzenia, ale opóźnienie może wynosić nawet lata. Prawie połowa osób z PTSD odzyskuje pełne zdrowie w ciągu trzech miesięcy od początku objawów. Wiele osób przeżywa takie zdarzenia, nie rozwijając zaburzenia.

NHS zaznacza, że objawy PTSD mogą zacząć się zaraz po zdarzeniu albo po wielu miesiącach, a nawet latach.

• ponowne przeżywanie zdarzenia tak, jakby działo się teraz
• celowe unikanie przypomnień o zdarzeniu
• utrzymujące się poczucie zagrożenia, na przykład nadmierna czujność

Co robić po zdarzeniu, które wywołało ostrą reakcję na stres?

W pierwszym miesiącu po zdarzeniu, które wywołało ostrą reakcję na stres, NICE zaleca rozważyć aktywną obserwację u osób z objawami poniżej progu PTSD, czyli regularne sprawdzanie stanu z kontaktem kontrolnym w ciągu miesiąca. W słowniku NICE oznacza to monitorowanie osoby, która ma część objawów, ale nie jest objęta interwencją kliniczną.

NICE zaleca indywidualną terapię poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie dorosłym z ostrym zaburzeniem stresowym albo klinicznie ważnymi objawami PTSD, jeśli zdarzenie miało miejsce w ciągu ostatniego miesiąca. NICE nie zaleca oferowania debriefingu psychologicznego w profilaktyce ani w leczeniu PTSD.

Według ICD-11 reakcja słabnie po oddaleniu od zagrożenia, więc najpierw liczy się bezpieczne miejsce. W metaanalizie z 2000 roku brak wsparcia społecznego po traumie należał do czynników o nieco silniejszym wpływie na PTSD niż czynniki sprzed zdarzenia (Brewin i in.). Wynik opisuje zależność statystyczną w grupie.

WHO opisuje pierwszą pomoc psychologiczną jako humanitarną i praktyczną pomoc, wspierającą ludzi po poważnych zdarzeniach. Przegląd systematyczny z 2023 roku objął 12 badań z 1437 uczestnikami. Większość badań wskazywała korzystny wpływ. Ryzyko błędu systematycznego było jednak wysokie, a dowodów jest mało (Hermosilla i in.).

PsychoLogic

„Nie chcę być ciężarem”: samotność seniorów, której często nie zauważamy

Czym ostra reakcja na stres różni się od ostrego zaburzenia stresowego?

Ostre zaburzenie stresowe to rozpoznanie z DSM-5 wymagające co najmniej 9 objawów z 5 kategorii w pierwszym miesiącu po zdarzeniu, a ostra reakcja na stres to kategoria ICD-11 poza zaburzeniami psychicznymi. Tak opisuje to słownik NICE w wytycznych NG116. Obie kategorie dotyczą okresu zaraz po zdarzeniu.

Dorosłym z ostrym zaburzeniem stresowym oraz klinicznie ważnymi objawami PTSD z ostatniego miesiąca NICE zaleca terapię skoncentrowaną na traumie. Wymienia terapię przetwarzania poznawczego (cognitive processing therapy); terapię poznawczą PTSD (cognitive therapy for PTSD); narracyjną terapię ekspozycji (narrative exposure therapy); przedłużoną ekspozycję (prolonged exposure therapy).

U dzieci i młodzieży poniżej 18 lat NICE zaleca rozważyć w ciągu miesiąca od zdarzenia aktywną obserwację albo indywidualną terapię poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie, jeśli rozpoznano ostre zaburzenie stresowe lub objawy PTSD mają znaczenie kliniczne.

• natręctwa wspomnień
• obniżony nastrój
• dysocjacja
• unikanie
• pobudzenie

Kiedy po ostrej reakcji na stres iść do lekarza lub psychologa?

Po ostrej reakcji na stres zgłoś się do lekarza lub psychologa, gdy objawy nie słabną po około tygodniu od ustania zagrożenia albo wcześniej utrudniają Ci funkcjonowanie. ICD-11 pisze, że ostrej reakcji u osób szukających pomocy towarzyszy cierpienie lub zakłócenie funkcjonowania, choć nie jest to warunek. Według NHS lekarz rodzinny może ocenić objawy PTSD i skierować do specjalisty zdrowia psychicznego.

Halucynacje i urojenia nie należą do typowych objawów ostrej reakcji na stres. Jeśli się pojawią, potrzebna jest pilna ocena lekarska. Po zdarzeniu z udziałem dziecka NICE zaleca wyjaśnienie rodzicom przez personel SOR normalnych reakcji na traumę oraz poradę kontaktu z lekarzem rodzinnym, jeśli objawy utrzymują się ponad miesiąc.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Bez takiego zagrożenia, gdy potrzebujesz pilnej rozmowy, zadzwoń pod 800 70 2222 albo zgłoś się na SOR lub do izby przyjęć. Młodzież może dzwonić pod 116 111. Więcej dróg pomocy opisuje tekst o kryzysie psychicznym.

Czy w PsychoNovatis można zgłosić się po ostrej reakcji na stres?

Konsultację psychologiczną po ostrej reakcji na stres możesz umówić w nurcie poznawczo-behawioralnym, jedynym, w jakim pracujemy. Przyjmujemy dorosłych oraz młodzież od 15. roku życia. Dzieci nie przyjmujemy. Konsultacje odbywają się stacjonarnie w Lublinie albo online. Online pracujemy wyłącznie przez szyfrowane kanały Medfile i ZnanyLekarz.

Przed terapią właściwą odbywają się średnio 3-4 konsultacje, zależnie od przypadku. Sesja trwa 50 minut. W zespole nie ma psychiatry, a decyzje o lekach należą do lekarza psychiatry poza placówką. Stawki znajdziesz w cenniku.