Zgorzknienie: objawy, przyczyny i co możesz z nim zrobić

Co to jest zgorzknienie i czym różni się od gniewu?

Zgorzknienie to emocja, która rodzi się z niesprawiedliwości, poniżenia albo zawiedzionego zaufania i łączy poczucie krzywdy z bezsilnością oraz uporczywym pragnieniem, by cofnąć to, co się stało, przywrócić sprawiedliwość lub odegrać się. W odróżnieniu od krótkiej złości potrafi trwać długo i wracać przy każdym przypomnieniu zdarzenia.

Badacze zgorzknienia, Michael Linden i Carsten Arnold, nazywają ją emocją „ostatniej deski ratunku”: naturalną odpowiedzią człowieka, który czuje się osaczony, poniżony i bezradny.

Gniew może towarzyszyć zgorzknieniu, ale nie musi. NHS zalicza gniew do uczuć, które co jakiś czas przeżywa większość ludzi, a pomocy wymaga on wtedy, gdy zaczyna wpływać na codzienne życie. W zgorzknieniu na pierwszy plan wychodzą poczucie niesprawiedliwości, bezsilność i chęć odegrania się.

O tym, czy zdarzenie wywoła zgorzknienie, decyduje Twoja ocena tego zdarzenia, a nie jego obiektywna waga. Nawet pozornie błahe wydarzenie, które inni uznaliby za drobiazg, może wywołać ciężką i długotrwałą reakcję.

Jakie są objawy zgorzknienia?

W ciężkim zgorzknieniu najczęściej pojawiają się natrętne myśli o zdarzeniu i poczucie niesprawiedliwości, do tego wściekłość, utrzymujący się zły nastrój, osłabienie napędu i zainteresowań oraz unikanie miejsc związanych ze zdarzeniem. Tak wyglądała grupa pacjentów szpitalnych, więc nie każda osoba z poczuciem krzywdy ma wszystkie te objawy.

W pierwszym opisie zgorzknienia wymieniono też bezradność, obwinianie siebie, odrzucanie pomocy, rozdrażnienie i agresję, zaburzenia snu, utratę apetytu, bóle, niespecyficzne dolegliwości z ciała, spadek napędu oraz myśli samobójcze. Pobudzenie emocjonalne wraca, gdy coś przypomina o przeszłości.

Sama lista nie rozstrzyga o rozpoznaniu: zgorzknienie od depresji czy lęku odróżnia ocena lekarza lub psychologa, a dolegliwości z ciała, na przykład ból, wymagają najpierw badania lekarskiego.

PsychoLogic

Tracisz zainteresowanie, gdy partner(ka) zaczyna się starać?

Wszystkie odcinki Subskrybuj kanał

Czy zgorzknienie jest depresją?

Nie, choć mogą występować razem. Zgorzknienie jest emocją związaną z poczuciem krzywdy, a depresja zaburzeniem, które ocenia się po objawach i funkcjonowaniu. Poprawa nastroju po odwróceniu uwagi nie wyklucza depresji: w grupie pacjentów z ciężkim zgorzknieniem większość taką poprawę zgłaszała, a ponad połowa spełniała też kryteria depresji.

WHO opisuje depresję jako zaburzenie, którego rdzeniem są obniżony nastrój i utrata przyjemności lub zainteresowań, a objawy epizodu utrzymują się przez większość dnia, niemal codziennie, co najmniej dwa tygodnie. Wśród pracowników brytyjskiej służby zdrowia depresja była częstsza u osób zgorzkniałych, ale większość z nich depresji nie miała. Zgorzknienie i depresja mogą więc występować osobno i razem.

Przy utrzymującym się obniżonym nastroju, utracie radości lub myślach o śmierci skontaktuj się z lekarzem. Gdy jest bezpośrednie zagrożenie życia, dzwoń pod 112.

Skąd się bierze poczucie krzywdy, które nie mija?

Zgorzknienie może wywołać zdarzenie, które odbierasz jako niesprawiedliwe, poniżające albo łamiące zaufanie: rozwód, zwolnienie, zniewaga, oczernianie, konflikt w pracy, spór prawny, ciężka choroba lub strata bliskiej osoby. O sile reakcji decyduje Twoja ocena zdarzenia, a nie jego obiektywna waga, więc to samo zdarzenie jednych omija, a innych zamyka w rozgoryczeniu.

Zgorzknienie może wyrastać z problemów w pracy, ale też z każdego innego obszaru życia. Wśród pracowników brytyjskiej służby zdrowia osoby z przewlekłym zgorzknieniem oceniały niżej sprawiedliwość procedur i wsparcie organizacji oraz częściej miały zwolnienia z pracy. Badanie było przekrojowe, więc nie rozstrzyga, co jest przyczyną, a co skutkiem.

W ciężkiej postaci reakcja trwa długo i ma tendencję do nasilania się. Krótka złość po zniewadze, która szybko mija, to więc co innego niż rozgoryczenie, które trwa i zaczyna kierować Twoimi decyzjami.

Czy zgorzknienie jest chorobą i czy ma osobną diagnozę?

Samo zgorzknienie nie jest rozpoznaniem choroby psychicznej, tylko emocją. Przy utrzymującej się reakcji na krzywdę specjalista ocenia jej nasilenie, czas trwania i wpływ na codzienne życie oraz sprawdza, czy objawów nie wyjaśnia lepiej inne zaburzenie, na przykład depresja.

Badacze odróżniają zgorzknienie zwyczajne, które szybko mija, od patologicznego. O różnicy decydują czas trwania, nasilenie, rozlanie na inne obszary życia i wynikające z nich ograniczenie sprawności.

Ciężką postać opisał niemiecki psychiatra Michael Linden jako posttraumatyczne zaburzenie zgorzknienia (PTED), podgrupę zaburzeń adaptacyjnych. W jego opisie rdzeniem jest pojedyncze, wyjątkowe negatywne zdarzenie życiowe, reakcja w postaci zgorzknienia i poczucia niesprawiedliwości, powracające natrętne wspomnienia, brak innego zaburzenia, które lepiej tłumaczy reakcję, oraz czas trwania dłuższy niż trzy miesiące. Ten skrót nie zastępuje oceny specjalisty.

PTED jest proponowanym pojęciem klinicznym, a nie odrębną kategorią w międzynarodowych klasyfikacjach chorób i zaburzeń. Brak takiej kategorii utrudnia rozpoznawanie i leczenie, a wiedza o zgorzknieniu opiera się na wąskim kręgu autorów, głównie zespole Lindena.

PsychoLogic

Jesienna chandra czy depresja sezonowa?

Co możesz zrobić dziś ze zgorzknieniem?

Jeśli zgorzknieniu towarzyszy gniew, możesz skorzystać z zaleceń NHS dotyczących złości: daj sobie czas przed reakcją, policz do dziesięciu, oddychaj spokojnie i porozmawiaj z kimś spoza konfliktu. To wskazówki dotyczące gniewu, a nie sprawdzone leczenie utrwalonego zgorzknienia.

NHS radzi też ruch, na przykład spacer, bieg, pływanie albo jogę, nie skupiać się na tym, czego nie możesz zmienić, stawiać sobie małe, osiągalne cele i nie sięgać po alkohol, papierosy, hazard ani narkotyki jako sposób radzenia sobie, bo pogarszają zdrowie psychiczne. W praktyce możesz zacząć od rozdzielenia spraw, które wciąż zależą od Ciebie, od tych, które już się zamknęły.

Gdy samodzielne próby nie pomagają, NHS radzi zgłosić się z gniewem do lekarza rodzinnego. Jeśli zgorzknienie dotyczy konfliktu w pracy, który wyczerpuje Cię od dawna, może to być wypalenie zawodowe i wtedy też warto porozmawiać z lekarzem.

Jak pomaga psychoterapia, gdy rozgoryczenie trwa miesiącami?

Dla ciężkiego zgorzknienia opracowano odmianę terapii poznawczo-behawioralnej opartą na psychologii mądrości. W pilotażowym badaniu pacjentów szpitalnych objawy spadły po niej bardziej niż po rutynowej terapii poznawczo-behawioralnej, ale tak mały projekt nie pozwala ocenić, jak skuteczna jest ta metoda u innych osób.

Terapia mądrości opiera się na terapii poznawczo-behawioralnej i obejmuje pracę nad empatią, tolerancją niepewności, myśleniem w długiej perspektywie i przebaczaniem.

Autorzy badania uznali, że potrzebne są dalsze badania z losowym przydziałem do terapii. Wynik nie uzasadnia obietnicy poprawy po dowolnej terapii poznawczo-behawioralnej.

Kiedy iść do specjalisty i dokąd dzwonić w kryzysie?

Zgłoś się do lekarza lub psychoterapeuty, gdy zgorzknienie utrudnia Ci pracę, relacje albo codzienne czynności, nie ustępuje mimo samodzielnych prób, towarzyszy mu obniżony nastrój od co najmniej dwóch tygodni albo gniew przechodzi w agresję wobec innych. Nie musisz czekać miesiącami.

Rozpoznanie medyczne należy do lekarza, a decyzję o leczeniu farmakologicznym podejmuje psychiatra. Gdy objawy są ciężkie albo dochodzą myśli o śmierci, potrzebna jest równolegle wizyta u lekarza, najlepiej psychiatry.

Przy bezpośrednim zagrożeniu życia lub zdrowia, także gdy zamierzasz zrobić sobie albo komuś krzywdę i czujesz, że możesz to zrobić, dzwoń pod 112. Gdy takiego zagrożenia nie ma, ale masz myśli samobójcze lub jesteś w kryzysie, możesz zadzwonić całodobowo i bezpłatnie pod 800 70 2222 (wsparcie dla dorosłych) albo pod 116 123 (telefon wsparcia emocjonalnego), co potwierdza Ministerstwo Zdrowia.