Odcinek 1432 min

Dlaczego grzeczne dzieci też cierpią? Ukryty lęk i perfekcjonizm u nastolatków

O czym jest ten odcinek

„Moje dziecko jest grzeczne, dobrze się uczy i nie sprawia problemów”. A co, jeśli właśnie ono najbardziej potrzebuje wsparcia?

Nie każde dziecko, które zmaga się z trudnościami emocjonalnymi, okazuje je poprzez bunt, złość czy problemy w szkole. Niektóre nastolatki cierpią po cichu. Mają dobre oceny, spełniają oczekiwania dorosłych, nie proszą o pomoc i zawsze odpowiadają: „Wszystko w porządku”.

Dlaczego grzeczne dzieci też cierpią? Jak rozpoznać ukryty lęk, perfekcjonizm i przeciążenie emocjonalne u nastolatków?

W kolejnym odcinku podcastu PsychoLogic, od doświadczenia do zrozumienia, rozmawiam z psycholożką Izabelą Stanowską o dzieciach i nastolatkach, których trudności psychiczne często pozostają niezauważone.

Agenda odcinka:

  • 00:00Grzeczne dzieci też cierpią: historia Zosi
  • 01:26O jakich nastolatkach jest odcinek
  • 02:08Marcela przedstawia siebie i podcast PsychoLogic
  • 04:14Czy grzeczne dziecko to problem: ukryty lęk
  • 05:32Dwoje nastolatków, to samo zachowanie, inne motywy
  • 06:07Perfekcjonizm u nastolatka: skąd się bierze
  • 06:39Skąd przekonanie, że trzeba być zawsze dobrym
  • 08:47Rodzic nie wymagał piątek, a dziecko i tak się przejmuje
  • 10:02Błąd jako porażka: perfekcjonizm w CBT
  • 12:25Dziecko płacze po czwórce: jak reagować
  • 13:42Nastolatek nie umie odmawiać: granice
  • 14:48Uprzejme dziecko i rozwój autonomii
  • 16:42Nastolatek ukrywa emocje: jak rozmawiać
  • 19:05Zamiast przesłuchania spokojny komunikat
  • 20:25Dobre oceny a cierpienie: czego nie widać
  • 22:15Przeciążenie nastolatka: sygnały ostrzegawcze
  • 23:38Czego rodzice powinni unikać
  • 24:59Jak chwalić nastolatka i mówić o błędach
  • 26:59Błędy rodzica i dziecka: jak pokazać, że można je naprawić
  • 28:00Kiedy z nastolatkiem iść do psychologa
  • 29:55Co rodzice mają zapamiętać
  • 30:51Czy dziecko może być sobą także wtedy, gdy nie jest grzeczne

Dziecko nie musi sprawiać problemów, żeby mieć problemy. Ten odcinek jest dla rodziców, nauczycieli, pedagogów, psychologów i wszystkich, którzy chcą lepiej rozumieć emocje oraz potrzeby nastolatków.

Podsumowanie odcinka

Rozmowa zaczyna się od Zosi, 15-letniej dziewczyny z dobrymi ocenami. Pomaga mamie. Wysyła koleżankom notatki. Z rodzicami się nie kłóci, a na wywiadówkach słyszą o niej: „wspaniała dziewczynka”. Czego dorośli nie widzą? Że wieczorem leży w łóżku i analizuje każdą pomyłkę. Że po czwórce myśli: „Zawiodłam”. Marcela Kwiecień zapowiada odcinek o nastolatkach, które nie krzyczą ani nie buntują się, za to wiele przeżywają w środku.

Gościnią jest psycholożka Izabela Stanowska, z którą Marcela rozmawiała już wcześniej o lęku szkolnym u nastolatków. Na przykładzie Zosi omawiają perfekcjonizm i ukrywanie emocji. Mówią też o trudności z odmawianiem. Na koniec zastanawiają się, na co patrzeć u własnego dziecka. Dodają, kiedy warto skonsultować się ze specjalistą.

Jak rozpoznać, że grzeczne dziecko cierpi?

Po zmianie w funkcjonowaniu i po koszcie, jaki dziecko ponosi, żeby sprostać oczekiwaniom, a nie po samej grzeczności. Nie ma powodu patologizować spokoju, sumienności ani uprzejmości, zaznacza Izabela Stanowska. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy za takim zachowaniem stoi przede wszystkim lęk przed odrzuceniem, krytyką, rozczarowaniem rodziców albo utratą akceptacji. Nastolatek zachowuje się wtedy tak nie dlatego, że tego chce, tylko dlatego, że boi się konsekwencji bycia sobą.

Marcela proponuje inne pytanie niż „czy moje dziecko jest grzeczne”. Brzmi ono: dlaczego dziecko tak bardzo stara się być grzeczne? Izabela dodaje, że dwoje nastolatków może zachowywać się tak samo, a kierować się innymi motywami. Jedno chętnie pomaga: lubi współpracować, a to daje mu satysfakcję. Drugie pomaga, bo uważa, że nie ma prawa odmówić. Z zewnątrz widać to samo zachowanie, ale psychologicznie to dwie różne sytuacje.

Marcela pyta też prowokacyjnie, czy cierpienia nastolatka nie przeoczamy właśnie dlatego, że dobrze funkcjonuje. Izabela przyznaje, że to możliwe. Dobre funkcjonowanie w jednym obszarze nie mówi wszystkiego o samopoczuciu psychicznym. Nastolatek może mieć świetne wyniki w nauce i jednocześnie przeżywać silny lęk, samotność albo obniżony nastrój. Może też wkładać ogromny wysiłek w utrzymanie tych wyników. Z zewnątrz widać sukces, a jego koszt już niekoniecznie.

Zosia pokazuje, jak ten koszt narasta. Marcela wyobraża sobie, że przez kilka lat dziewczyna bardzo dobrze się uczyła. Była aktywna, pomagała innym, nie sprawiała problemów. Potem zaczyna coraz częściej mówić, że jest zmęczona. Odrabia lekcje coraz dłużej. Przestaje spotykać się ze znajomymi. Wieczorami płacze. Gdy mama proponuje odpoczynek, słyszy: „Nie mogę, mam za dużo rzeczy do zrobienia”. W końcu pada zdanie: „Ja już nie dam rady”. Dla rodziców to zaskoczenie, bo jeszcze niedawno wszystko wyglądało dobrze.

Co mogło dziać się wcześniej? W rozmowie pada wyjaśnienie: mogły narastać napięcie i przeciążenie. Zosia długo stawiała sobie bardzo wysokie wymagania. Ograniczała odpoczynek, ignorowała sygnały zmęczenia. Mogła też unikać proszenia o pomoc, bo uważała, że powinna radzić sobie sama. Izabela od razu zastrzega, że na podstawie takiej historii nie stawia się diagnoz. Podobne zachowania pojawiają się w różnych trudnościach i wymagają indywidualnej oceny.

Na co więc patrzeć? Izabela wymienia kilka sygnałów. Nastolatek coraz bardziej ogranicza odpoczynek i kontakty społeczne. Silnie reaguje na drobne błędy. Stale obawia się rozczarowania innych; nie potrafi odmówić nawet wtedy, gdy jest przeciążony; mówi o sobie bardzo krytycznie. Wycofuje się z aktywności, które wcześniej lubił. Ma utrzymujące się trudności ze snem, z nastrojem albo z napięciem. Od razu dodaje jednak, że taka lista nie jest narzędziem diagnostycznym. Liczy się cały kontekst. Jak długo trudności trwają? Jak mocno są nasilone? Czy wpływają na codzienne życie?

Skąd u nastolatka perfekcjonizm i przekonanie, że musi być zawsze dobry?

Rzadko jest jedna przyczyna: dziecko odczytuje oczekiwania otoczenia po swojemu, a do tego dochodzą doświadczenia z domu, ze szkoły czy z grupy rówieśniczej. Izabela zaznacza, że nie zawsze da się wskazać jedno źródło. Dziecko może często słyszeć pochwały za to, że jest grzeczne i odpowiedzialne oraz że nie sprawia kłopotów. Samo chwalenie nie jest niczym złym. Jeśli jednak uznanie pojawia się niemal wyłącznie wtedy, gdy dziecko spełnia oczekiwania, może ono połączyć swoją wartość z osiągnięciami albo zachowaniem. Rodzi się przekonanie: „Jestem dobra wtedy, kiedy inni są zadowoleni”. A skoro tak, błąd oznacza zawiedzenie rodziców.

Znaczenie ma też wrażliwość. Niektóre dzieci silniej reagują na napięcie i konflikty. Próbują im zapobiegać, dostosowując zachowanie do potrzeb innych. Akceptacja zaczyna wtedy wyglądać jak coś, na co trzeba sobie zapracować. Tak może brzmieć ta logika: „Jeśli będę miała dobre oceny, rodzice będą ze mnie dumni. Jeśli nie będę się kłócić, wszyscy będą zadowoleni. Jeśli będę pomagać innym, będą mnie lubić”. Z czasem takie zasady sztywnieją. Gdy nastolatek nie może ich spełnić, czuje silny dyskomfort. Drobna pomyłka przestaje być zwykłym błędem. Staje się dowodem własnej niewystarczalności. Nie każde takie przekonanie jest jednak bezpośrednim skutkiem zachowania rodziców. Rolę mogą grać temperament, doświadczenia szkolne czy relacje z rówieśnikami.

Rodzic może powiedzieć: „Przecież nigdy nie powiedziałam córce, że musi mieć same piątki”. A córka mimo to przeżywa każdą gorszą ocenę. Według Izabeli to możliwe. Dzieci patrzą na reakcje dorosłych: co jest nagradzane, co wywołuje napięcie, jak rodzice mówią o własnych błędach. Rodzic może nigdy nie wymagać samych piątek, a mimo to silnie przeżywać każdą porażkę. Może mówić o sobie: „Jestem beznadziejny, znowu coś zepsułem”. Dziecko widzi wtedy, jak dorośli traktują własną niedoskonałość. To nie znaczy, że każda trudność dziecka jest winą rodzica. Chodzi o to, żeby zobaczyć wzorce w otoczeniu. Można wtedy sprawdzić, czy jest w nich miejsce na błędy, emocje czy samodzielność.

Ambicja sama w sobie nie jest problemem. Można chcieć się rozwijać i dobrze wykonywać zadania. W nieadaptacyjnym perfekcjonizmie pojawia się natomiast sztywne przekonanie, że błąd jest niedopuszczalny, a żeby być z siebie zadowolonym, trzeba osiągnąć określony standard. Czasem nawet po to, by czuć się wartościowym człowiekiem.

W rozmowie pada przykład z perspektywy CBT. Zosia dostaje czwórkę ze sprawdzianu. Wraca do domu i płacze. Sama czwórka nie wyjaśnia jej reakcji, bo liczy się też to, co ta ocena dla niej oznacza. Pojawia się myśl automatyczna: „Nie jestem wystarczająco dobra, zawiodłam, inni są ode mnie lepsi”. Za nią idą emocje: smutek, lęk, wstyd. Potem płacz, wielogodzinne analizowanie błędów, jeszcze intensywniejsza nauka albo unikanie sytuacji, w których mogłaby wypaść gorzej. Takie zachowania chwilowo zmniejszają napięcie, bo nauka daje poczucie kontroli. Jeśli jednak nie zmienia się przekonanie, że każdy błąd oznacza porażkę, presja może dalej rosnąć.

Sen i ciałoPerfekcjonizm: kiedy wysokie standardy szkodzą i co pomagaPrzeczytaj artykuł

Co powiedzieć dziecku, które płacze po czwórce?

Zamiast „nie przesadzaj” lepiej zapytać, co ta ocena dla dziecka oznacza. Wyobraźmy sobie, że mama mówi: „Zosiu, przecież czwórka to bardzo dobra ocena, nie przesadzaj”. Intencja może być dobra, bo mama chce uspokoić córkę. Dla Zosi problemem nie jest jednak to, czy czwórka obiektywnie jest dobrą oceną. Problemem jest to, jak ona sama siebie ocenia.

W rozmowie padają pytania, które otwierają przestrzeń do rozmowy: „Widzę, że bardzo to przeżywasz. Co ta ocena dla ciebie oznacza? Czego najbardziej się obawiasz? Czy myślisz, że będziemy z ciebie mniej dumni, jeśli nie dostaniesz piątki?”. Dopiero potem można pomóc dziecku oddzielić wynik od wartości człowieka. Zamiast mówić „nie masz się czym przejmować”, lepiej zapytać, co sprawia, że tak się tym przejmuje. To pytanie pozwala dotrzeć do tego, co dzieje się w głowie nastolatka.

Czego unikać, gdy nastolatek mówi, że już nie daje rady? Izabela wskazuje dwie rzeczy. Pierwsza to bagatelizowanie: „Przecież zawsze sobie radziłeś”, „Nie przesadzaj, masz same dobre oceny, więc czym się martwisz?”. Druga to natychmiastowe szukanie rozwiązania bez wysłuchania dziecka: „To ucz się mniej, nie przejmuj się. Od jutra będziesz chodzić wcześniej spać”. Nastolatek może przede wszystkim potrzebować poczucia, że ktoś rozumie, jak trudno mu jest. Najpierw więc próbujemy zrozumieć, a dopiero potem wspólnie szukamy rozwiązania.

Na początek rozmowy pasują zdania takie jak: „Nie wiedziałam, że jest ci tak trudno. Dziękuję, że mi powiedziałeś. Chciałabym lepiej zrozumieć, co cię tak obciąża. Zastanówmy się razem, co możemy zmienić”.

Dlaczego nastolatek mówi „wszystko ok” i jak z nim rozmawiać?

Bo potrzebuje prywatności, boi się reakcji dorosłych albo sam nie umie jeszcze nazwać tego, co czuje. Mama Zosi pyta, jak było w szkole, a Zosia odpowiada: „Nie, nic, wszystko ok”. Izabela wymienia kilka powodów takiego milczenia. W okresie dorastania naturalnie rośnie potrzeba prywatności i nie każdy nastolatek chce opowiadać rodzicom o wszystkim, co samo w sobie nie musi oznaczać problemu. Milczenie bywa też obawą przed reakcją dorosłych. Dziecko myśli: „Mama i tak ma dużo problemów, nie chcę jej martwić”, „Tata będzie zły”, „Usłyszę, że przeszkadzam”, „Nie chcę, żeby ktoś się na mnie zawiódł”. Czasem nastolatek wie tylko, że jest mu źle, ale nie wie dlaczego. Pytanie „co się stało?” jest wtedy trudne, bo on sam nie zna odpowiedzi.

Milczenie nie jest dowodem na dobre samopoczucie. Obok słów warto więc obserwować zmiany w funkcjonowaniu. Czy nastolatek nadal czerpie przyjemność z rzeczy, które wcześniej lubił? Czy utrzymuje kontakty z rówieśnikami? Jak śpi? Czy nie jest stale przemęczony? Czy nie pojawiają się częste bóle brzucha albo głowy, które wymagają także oceny medycznej? Czy nie widać wyraźnego wycofania albo nasilonego napięcia? Pojedynczy objaw nie oznacza automatycznie zaburzenia psychicznego. Ważne są czas trwania i nasilenie trudności oraz ich wpływ na codzienne życie.

Gdy rodzic widzi zmianę, a dziecko nadal odpowiada „wszystko dobrze”, Izabela radzi unikać przesłuchiwania. Seria pytań „Co się stało? Dlaczego jesteś smutna? Ktoś ci coś zrobił? Czemu mi nie mówisz?” może zwiększać napięcie. Lepszy jest spokojny komunikat: „Widzę, że ostatnio jesteś bardziej wycofana”, „Nie wiem, z czego to wynika, ale trochę się martwię. Nie musisz mi wszystkiego opowiadać teraz. Chcę, żebyś wiedziała, że możesz do mnie przyjść, nawet jeśli zrobiłaś coś, z czego nie jesteś dumna”.

Potem trzeba zachować się zgodnie z tym komunikatem, bo zaufanie buduje się reakcjami, a nie samymi słowami. Nie wystarczy powiedzieć: „Możesz mi powiedzieć wszystko”, jeśli na trudną informację rodzic reaguje krzykiem, zawstydzaniem albo natychmiastową krytyką. Dziecko uczy się z doświadczenia, czy rozmowa z dorosłym jest bezpieczna. Nie chodzi o to, żeby rodzic nigdy się nie zdenerwował. Chodzi o umiejętność powrotu do rozmowy i naprawienia sytuacji. Wtedy trudne emocje nie przekreślają relacji.

Od czego zacząć, gdy rodzic rozpoznaje w tej historii własne dziecko? Od ciekawości, a nie od szukania problemów za wszelką cenę. Nie trzeba podejrzewać, że każde spokojne dziecko ukrywa cierpienie. Chodzi o to, by stworzyć przestrzeń do rozmowy o emocjach, o potrzebach czy o trudnościach. Pomagają proste pytania: „Co ostatnio sprawia ci największą trudność?”, „Czy jest coś, czego się obawiasz?”, „Czy masz poczucie, że musisz zawsze sobie dobrze radzić?”, „Co się dzieje, kiedy coś ci nie wychodzi?”. Ważne, żeby rzeczywiście wysłuchać odpowiedzi.

Zamiast pytać wyłącznie o ocenę, można zapytać: „A jak się z tym wszystkim czujesz?”. Można też zapytać, czy dziecko ma ostatnio czas na odpoczynek. Albo co sprawia mu przyjemność. Albo czy czuje, że może popełniać błędy. Dobrze nie sprowadzać każdej rozmowy do szkoły. Jeśli każda kręci się wokół ocen, sprawdzianów czy obowiązków, dziecko może uznać, że to właśnie jest dla dorosłych najważniejsze. Osiągnięcia są ważne, ale nie powinny być jedynym sposobem oceny, czy młody człowiek dobrze funkcjonuje.

Terapia rodzinnaTerapia rodzinna z nastolatkiem: kiedy ma sens i kto przychodzi na sesjePrzeczytaj artykuł

Jak chwalić nastolatka, mówić o błędach i uczyć go odmawiać?

Chwal nadal za oceny, ale zauważaj też wysiłek, odwagę próbowania czy proszenie o pomoc. Marcela przywołuje typowe zdania: „Jestem z ciebie dumna, bo dostałaś piątkę, jesteś taka grzeczna. Nigdy nie sprawiasz nam problemów”. Izabela odpowiada, że nie chodzi o to, by przestać chwalić osiągnięcia. Można cieszyć się z dobrych ocen i sukcesów, a obok tego zauważyć wysiłek, strategię działania, odwagę próbowania nowych rzeczy czy umiejętność proszenia o pomoc. Przykłady: „Widzę, ile pracy w to włożyłaś”, „Podoba mi się, że spróbowałaś, mimo że się obawiałaś”, „Dobrze, że powiedziałaś mi, że potrzebujesz pomocy”, „Cieszę się, że potrafiłaś powiedzieć, czego chcesz”. Dziecko ma też wiedzieć, że akceptacja rodziców nie zależy od wyników.

Marcela zauważa, że dzieciom mówimy: „Każdy ma prawo popełniać błędy”, a własne pomyłki oceniamy surowo. Izabela radzi pokazywać, jak reagować na niepowodzenie. Rodzic może powiedzieć: „Pomyliłam się. To nieprzyjemne, ale mogę spróbować to naprawić”. Albo: „Nie wszystko mi dzisiaj wyszło i to nie oznacza, że jestem beznadziejna”. Dziecko widzi wtedy, że błąd nie musi prowadzić do samokrytyki. Warto też dawać nastolatkowi możliwość podejmowania decyzji i ponoszenia naturalnych, bezpiecznych konsekwencji. Nie wyręczać go we wszystkim, ale też nie zostawiać bez wsparcia. Marcela podsumowuje: zamiast wychowywać dziecko, które nigdy nie popełnia błędów, można wspierać takie, które potrafi sobie z nimi poradzić. Takie dziecko wie też, że może zwrócić się o pomoc, kiedy czegoś nie umie.

Zosia nigdy nikomu nie odmawia. Koleżance wysyła notatki, a gdy ktoś prosi o pomoc w zadaniu, pomaga. Pomaga nawet zmęczona. Nawet wtedy, gdy nie ma czasu albo zwyczajnie nie chce. Pomocność sama nie jest problemem. Problem pojawia się wtedy, gdy nastolatek nie czuje, że ma wybór. Uważa, że odmowa oznacza bycie złym człowiekiem albo że po niej zostanie odrzucony. Wtedy można mówić o nadmiernym dostosowywaniu się do innych. Bywa ono związane z lękiem przed konfliktem, z potrzebą akceptacji albo z przekonaniem, że potrzeby innych są ważniejsze niż moje.

Izabela przypomina, że w okresie dorastania ważne jest rozwijanie autonomii. Nastolatek uczy się rozpoznawać własne potrzeby, wartości czy granice. Uczy się podejmować decyzje i mieć inne zdanie niż rodzice czy rówieśnicy. Jeśli za każdym razem rezygnuje z własnych potrzeb, żeby uniknąć niezadowolenia innych, ma mniej okazji, by to ćwiczyć. Warto więc dawać mu przestrzeń na odmienne zdanie. Oczywiście w granicach bezpieczeństwa i odpowiedzialności, odpowiednich do wieku. Gdy nastolatek mówi „nie chcę”, nie zawsze oznacza to brak szacunku. Czasem zaczyna po prostu rozpoznawać własne potrzeby.

Dziecko można uczyć, że ma prawo odmówić. Da się to zrobić z szacunkiem dla drugiej osoby: „Nie mogę ci dzisiaj pomóc, bo sama mam dużo nauki”, „Nie chcę tego robić. Mam inne zdanie”. Marcela zauważa, że dorośli cenią posłuszeństwo dziecka. Potem oczekują od dorosłego człowieka asertywności, samodzielności czy odporności na presję innych. Tych umiejętności trzeba się gdzieś nauczyć. Dom może być jednym z bezpieczniejszych miejsc do ćwiczeń.

Na końcu odcinka Marcela pyta, czy dziecko czuje, że może być sobą także wtedy, gdy nie jest grzeczne, idealne ani bezproblemowe. Czy może się zezłościć? Czy może powiedzieć „nie”? Czy może popełnić błąd? Czy może przyjść z problemem, którego nie umie samo rozwiązać? Być może niektóre dzieci nie potrzebują kolejnej pochwały za to, że są takie dzielne. Potrzebują usłyszeć: „Nie musisz zawsze dawać rady, nie musisz mieć samych piątek. Możesz się pomylić, możesz się ze mną nie zgadzać, możesz mieć trudny dzień. Nie musisz ukrywać przede mną tego, co czujesz. I przede wszystkim nie musisz być idealnym dzieckiem, żeby być kochanym”.

Kiedy z nastolatkiem iść do psychologa?

Gdy nastolatek cierpi, a trudności utrzymują się, nasilają się, zaczynają ograniczać jego funkcjonowanie. Tak odpowiada Izabela. Nie trzeba czekać na poważny kryzys. Konsultacja pomaga lepiej zrozumieć sytuację. Pozwala ustalić, jakiego wsparcia potrzebuje dziecko i rodzina. Skorzystanie z pomocy psychologicznej nie powinno być traktowane jako dowód porażki wychowawczej. Może być odpowiedzialnym sposobem zadbania o dobrostan młodego człowieka.

Marcela dopytuje, na co rzeczywiście warto zwracać uwagę. Rodzice nie powinni zacząć się niepokoić samym faktem, że ich dziecko jest spokojne i dobrze się uczy. Odpowiedź Izabeli brzmi: na zmianę funkcjonowania oraz na koszt, jaki dziecko ponosi, żeby sprostać oczekiwaniom.

Rozmowa wskazuje też sytuację, w której nie wolno czekać. Jeśli pojawią się wypowiedzi o samobójstwie, samouszkodzenia albo obawy o bezpośrednie bezpieczeństwo nastolatka, konieczna jest pilna reakcja. Trzeba zapewnić mu odpowiednią pomoc.

Na koniec Izabela mówi, co chciałaby, żeby rodzice zapamiętali. Dziecko nie musi sprawiać problemów. Potrzebuje uwagi i wsparcia także wtedy, gdy ich nie sprawia. Dobre oceny nie mówią wszystkiego o jego samopoczuciu, a spokojne zachowanie nie zawsze oznacza brak trudnych emocji. Warto interesować się tym, jak dziecko się czuje, a nie wyłącznie tym, co osiąga. Nie chodzi o szukanie problemów tam, gdzie ich nie ma. Chodzi o to, żeby nie przeoczyć tych, których nie widać na pierwszy rzut oka.

Co warto zabrać z tego odcinka

  • Sama grzeczność nie jest problemem, problemem bywa lęk, który za nią stoi.
  • To samo zachowanie może wynikać z satysfakcji ze współpracy albo z przekonania, że nie wolno odmówić.
  • Nastolatek po czwórce może reagować na to, co ta ocena dla niego znaczy, a nie na samą liczbę.
  • Dzieci czytają reakcje dorosłych: co jest nagradzane, co budzi napięcie, jak rodzice mówią o własnych błędach.
  • Zamiast „nie przesadzaj” zapytaj: „Co ta ocena dla ciebie oznacza?”.
  • Milczenie nie jest dowodem na dobre samopoczucie, ale pojedynczy objaw nie oznacza zaburzenia.
  • Rodzic nie musi być zawsze spokojny. Ma umieć wrócić do rozmowy i naprawić sytuację.
  • Chwal wysiłek, odwagę próbowania czy proszenie o pomoc, a nie wyłącznie piątki.
  • Do psychologa warto iść przy trudnościach utrzymujących się i ograniczających codzienne życie. Przy wypowiedziach o samobójstwie lub samouszkodzeniach potrzebna jest pilna reakcja.

Często zadawane pytania

Czy grzeczne dziecko zawsze ma ukryty problem?

Nie. Izabela Stanowska zaznacza, że sama grzeczność nie jest problemem i nie chodzi o patologizowanie uprzejmości, sumienności czy spokojnego temperamentu. Kłopot pojawia się, gdy za takim zachowaniem stoi przede wszystkim lęk przed odrzuceniem, krytyką, rozczarowaniem rodziców albo utratą akceptacji. Rodzic nie ma podejrzewać, że każde spokojne dziecko ukrywa cierpienie, tylko stworzyć przestrzeń na rozmowę o emocjach, potrzebach i trudnościach.

Co powiedzieć dziecku, które płacze po czwórce?

Zamiast „nie przesadzaj” albo „nie masz się czym przejmować” warto zapytać: „Widzę, że bardzo to przeżywasz. Co ta ocena dla ciebie oznacza? Czego najbardziej się obawiasz?”. Można też zapytać, czy dziecko myśli, że rodzice będą z niego mniej dumni, jeśli nie dostanie piątki. Dla Zosi problemem nie jest sama ocena, tylko to, jak siebie ocenia, więc pytanie otwiera rozmowę, a dopiero później można pomóc oddzielić wynik od wartości człowieka.

Co zrobić, gdy nastolatek na wszystko odpowiada „wszystko ok”?

Unikać przesłuchiwania, bo seria pytań może zwiększać napięcie. Lepszy jest spokojny komunikat: „Widzę, że ostatnio jesteś bardziej wycofana. Nie wiem, z czego to wynika, ale trochę się martwię. Nie musisz mi wszystkiego opowiadać teraz, możesz do mnie przyjść, nawet jeśli zrobiłaś coś, z czego nie jesteś dumna”. Potem trzeba zachować się zgodnie z tymi słowami, bo zaufanie buduje się reakcjami, a nie deklaracjami.

Kiedy z grzecznym nastolatkiem iść do psychologa?

Gdy nastolatek cierpi, a trudności utrzymują się, nasilają i ograniczają jego funkcjonowanie. Nie trzeba czekać na poważny kryzys, bo konsultacja pomaga zrozumieć sytuację i ustalić, jakiego wsparcia potrzebuje dziecko oraz rodzina. Pojedynczy objaw nie oznacza zaburzenia, liczą się czas trwania, nasilenie i wpływ na codzienne życie. Przy wypowiedziach o samobójstwie, samouszkodzeniach albo obawie o bezpośrednie bezpieczeństwo konieczna jest pilna reakcja.

Słuchanie pomaga zrozumieć. Rozmowa, ruszyć dalej.

Jeśli ten temat dotyczy Ciebie bardziej, niż chciałbyś przyznać, umów konsultację. Pierwsze spotkanie służy temu, żeby spokojnie rozeznać sytuację.

Marcela Kwiecień

mgr Marcela Kwiecień

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Zobacz profil
Izabela Stanowska

mgr Izabela Stanowska

Psycholog, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (wts.)

Zobacz profil