Depresja w ciąży: jak ją rozpoznać i co robić dalej

Depresja w ciąży: co to jest i jak często występuje

Depresja w ciąży to epizod depresyjny, który pojawia się w trakcie ciąży i wymaga oceny pełnego obrazu objawów: obniżonego nastroju lub utraty zainteresowań przez większość dnia, obecnych niemal codziennie przez co najmniej dwa tygodnie, wraz z innymi objawami i wpływem na funkcjonowanie.

W ICD-11 podstawowym rozpoznaniem pozostaje epizod depresyjny, pojedynczy (6A70) albo nawracający (6A71), a związek objawów z ciążą lub połogiem może być oznaczany dodatkowo kodem 6E20, jeśli wymaga tego sposób kodowania. Ciąża sama w sobie nie jest osobną kategorią diagnostyczną.

W Polsce w dokumentacji medycznej nadal funkcjonują głównie kody ICD-10, czyli F32 dla epizodu depresyjnego, bo krajowe wdrażanie ICD-11 wciąż trwa, mimo że na świecie obowiązuje ono od 1 stycznia 2022 roku.

Metaanaliza z 2021 roku, obejmująca dane z ponad stu badań, wskazuje, że objawy depresyjne wykrywane w badaniach przesiewowych i klinicznych dotyczyły około 20,7 procent kobiet w ciąży, a objawy spełniające próg dużej depresji w użytej przez autorów metodologii około 15 procent (Yin i in., 2021). Odsetek różni się między badaniami, więc to liczba orientacyjna, nie sztywna norma.

Nieleczona depresja w ciąży nie jest stanem bez konsekwencji: badania obserwacyjne wiążą ją z wyższym ryzykiem porodu przedwczesnego i niższej masy urodzeniowej dziecka, choć nie oznacza to, że u konkretnej kobiety takie powikłanie na pewno wystąpi (Dadi i in., 2020). Depresja w ciąży dotyczy istotnej części kobiet i wiąże się z realnym ryzykiem, gdy pozostaje nieleczona, dlatego zasługuje na taką samą uwagę jak depresja w każdym innym momencie życia.

Ocenę objawów może przeprowadzić psycholog, psychoterapeuta albo lekarz, ale formalne rozpoznanie depresji i decyzje dotyczące farmakoterapii należą do lekarza.

Dlaczego depresja w ciąży bywa niezauważona

Depresja w ciąży bywa niezauważona, ponieważ jej objawy łatwo pomylić ze zwykłymi dolegliwościami ciąży: zmęczeniem, sennością, zmianami apetytu czy wahaniami nastroju przypisywanymi hormonom. Zarówno kobieta, jak i otoczenie mogą zakładać, że gorsze samopoczucie samo przejdzie, więc nikt nie pyta wprost o nastrój.

Dodatkowo panuje przekonanie, że ciąża to czas wyłącznie radości i oczekiwania. Kobieta odczuwająca smutek, lęk albo obojętność zamiast entuzjazmu może się tego wstydzić i nie mówić o tym otwarcie, obawiając się oceny albo posądzenia o brak gotowości do macierzyństwa.

Wizyty w ciąży skupiają się zwykle na przebiegu fizycznym: wadze, ciśnieniu, wynikach badań i rozwoju dziecka, a pytanie o nastrój bywa krótkie albo w ogóle nie pada. Objawy depresyjne w ciąży, przypisywane wyłącznie hormonom albo zmęczeniu, mogą pozostać niezauważone przez wiele tygodni, mimo że kwalifikują się do takiej samej pomocy jak depresja w każdym innym okresie.

Objawy depresji w ciąży

Objawy depresji w ciąży obejmują dwa poziomy: podstawowe objawy każdego epizodu depresyjnego oraz to, jak bardzo wpływają na codzienne funkcjonowanie kobiety w ciąży. Do podstawowych należą obniżony nastrój utrzymujący się przez większość dnia, wyraźna utrata przyjemności z rzeczy, które wcześniej cieszyły, poczucie winy lub bezwartościowości oraz trudności z koncentracją.

Do dodatkowych objawów depresji w ciąży należą zmiany snu, czyli bezsenność albo, rzadziej, nadmierna senność, zmiany apetytu, spadek energii, drażliwość, płacz bez uchwytnej przyczyny oraz wycofywanie się z kontaktów. U części kobiet dominuje też nasilony lęk, zbliżony do tego, jaki opisuje lęk uogólniony, i wtedy trudno oddzielić depresję od samego niepokoju o ciążę.

Najpoważniejszym objawem są myśli o śmierci albo o zrobieniu sobie krzywdy, które nigdy nie powinny zostać przemilczane, nawet gdy wydają się odległe od działania. Sama obecność pojedynczego objawu nie oznacza depresji, ale utrzymywanie się kilku z nich niemal codziennie przez co najmniej dwa tygodnie jest sygnałem, że warto porozmawiać ze specjalistą.

PodcastCzy to lenistwo, czy już depresja?Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Zmęczenie, sen i apetyt: ciąża czy depresja

Zmęczenie, zmiany snu i wahania apetytu towarzyszą większości ciąż i same w sobie nie świadczą o depresji, bo są typowym efektem zmian hormonalnych i rosnących wymagań pierwszego oraz trzeciego trymestru.

Kilka cech pomaga odróżnić depresję w ciąży od typowych dolegliwości ciążowych, choć żadna nie zastępuje rozmowy ze specjalistą. Typowe dolegliwości ciąży wahają się z dnia na dzień i łagodnieją po odpoczynku, a objawy depresyjne utrzymują się niemal codziennie przez tygodnie i nie mijają po przespanej nocy. Kluczowa jest też anhedonia, czyli utrata przyjemności nawet z rzeczy niezwiązanych ze zmęczeniem fizycznym, oraz poczucie winy lub beznadziei, nietypowe dla samej ciąży.

W ocenie klinicznej bywają pomocne kwestionariusze przesiewowe, na przykład Edynburska Skala Depresji Poporodowej, stosowana mimo nazwy również w ciąży. Różnica między typowymi dolegliwościami ciąży a depresją leży nie w pojedynczym objawie, tylko w tym, czy obniżony nastrój i utrata przyjemności utrzymują się niemal codziennie i nie ustępują po odpoczynku.

Nowe, nasilone objawy fizyczne, takie jak silny ból głowy, zaburzenia widzenia, ból w nadbrzuszu, nagłe obrzęki twarzy lub rąk, krwawienie z dróg rodnych, odpływanie płynu owodniowego, regularne bolesne skurcze przed terminem albo wyraźnie rzadsze ruchy dziecka, wymagają pilnego kontaktu z położnikiem lub izbą przyjęć niezależnie od nastroju.

Kto jest bardziej narażony na depresję w ciąży

Kilka czynników wiąże się z wyższym ryzykiem depresji w ciąży, choć żaden z nich nie przesądza, że depresja na pewno wystąpi. Przegląd systematyczny Biaggi i współpracowników wskazuje, że z podwyższonym ryzykiem depresji i lęku w ciąży często wiążą się brak wsparcia partnera lub bliskich oraz doświadczenie przemocy lub nadużyć, obecnych albo z przeszłości (Biaggi i in., 2016).

Do innych czynników należą własna wcześniejsza depresja lub inne zaburzenie psychiczne, nieplanowana lub niechciana ciąża, silny stres życiowy w ostatnim czasie oraz trudne doświadczenia związane z poprzednią ciążą, na przykład poronienie albo powikłania. Czynniki te często się kumulują, więc im więcej ich występuje jednocześnie, tym uważniej warto obserwować nastrój.

Obecność jednego z tych czynników nie oznacza, że depresja na pewno się pojawi, a ich brak nie wyklucza depresji u kobiety bez żadnego znanego czynnika ryzyka. Historia depresji lub innego zaburzenia psychicznego jest jednym z najsilniej udokumentowanych czynników ryzyka depresji w ciąży, dlatego wcześniejszy epizod warto zgłosić już przy pierwszej wizycie ciążowej.

Kiedy depresja w ciąży wymaga pilnej pomocy

Depresja w ciąży wymaga pilnej pomocy, gdy pojawiają się myśli samobójcze, plan zrobienia sobie krzywdy, poczucie bezpośredniego zagrożenia albo utrata kontroli nad zachowaniem. W takiej sytuacji nie czekaj na termin zwykłej konsultacji.

Jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia, zadzwoń pod 112 albo jedź do izby przyjęć szpitala psychiatrycznego, najlepiej z osobą bliską. Jeśli zagrożenia życia nie ma, ale potrzebujesz pilnej rozmowy, możesz zadzwonić na telefon zaufania dla dorosłych 116 123.

Myśli samobójcze w ciąży nie są rzadkością do ukrycia ani dowodem, że kobieta będzie złą matką. Myśli samobójcze w ciąży są sygnałem alarmowym, który wymaga natychmiastowego kontaktu z drugim człowiekiem i pomocą kryzysową, a nie powodem do wstydu czy ukrywania.

Jeśli jesteś blisko kobiety w ciąży, która mówi o takich myślach, potraktuj to poważnie, nie zostawiaj jej samej i nie wdawaj się w spór o powody. Zapytaj wprost o bezpieczeństwo i pomóż jej zadzwonić pod 112 albo dotrzeć do miejsca pilnej pomocy.

Psychoterapia w leczeniu depresji w ciąży

Psychoterapia jest zwykle pierwszą rozważaną formą pomocy przy depresji w ciąży o nasileniu łagodnym do umiarkowanego, natomiast przy nasileniu umiarkowanym do ciężkiego decyzja między psychoterapią, farmakoterapią albo ich połączeniem wymaga konsultacji lekarskiej. Brytyjskie wytyczne NICE (CG192) zalecają przy objawach podprogowych do umiarkowanych ustrukturyzowaną samopomoc, a przy nasileniu umiarkowanym do ciężkiego terapię poznawczo-behawioralną, także w ciąży.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna pomaga rozpoznawać myśli i zachowania podtrzymujące obniżony nastrój oraz budować małe kroki działania nawet przy niskiej energii. Psychoterapia psychodynamiczna pomaga z kolei zrozumieć, jak wcześniejsze doświadczenia i relacje wpływają na przeżywanie ciąży i macierzyństwa.

Psychoterapia może być preferowanym pierwszym krokiem przy łagodnych i umiarkowanych objawach, ale przy ciężkiej, nawracającej albo szybko nasilającej się depresji opóźnianie konsultacji psychiatrycznej także może zwiększać ryzyko. Psychoterapia jest pierwszym wyborem przy depresji w ciąży o nasileniu łagodnym do umiarkowanego i bywa łączona z konsultacją psychiatryczną, gdy objawy są nasilone albo nie ustępują.

Rozmowa z lekarzem o farmakoterapii w ciąży

Rozmowa z lekarzem o farmakoterapii w ciąży dotyczy oceny bilansu korzyści i ryzyka, a nie wyboru między opcją bezpieczną a niebezpieczną, bo taki podział nie istnieje. Decyzję o ewentualnym leczeniu farmakologicznym zawsze podejmuje lekarz psychiatra, indywidualnie, po ocenie nasilenia objawów, historii choroby i przebiegu ciąży.

Taka rozmowa zwykle obejmuje nasilenie objawów i ich wpływ na funkcjonowanie, wcześniejsze epizody depresji i reakcję na dotychczasowe leczenie, a także ryzyko, jakie niosą objawy pozostawione bez leczenia.

Warto zapytać, jakie jest ryzyko nieleczonych objawów, jakie są opcje poza lekami i jak wyglądałaby kontrola w kolejnych trymestrach i po porodzie. Im więcej konkretnych pytań padnie w takiej rozmowie, tym łatwiej podjąć decyzję, z którą można się czuć bezpiecznie.

Decyzja o farmakoterapii w ciąży należy do lekarza psychiatry i zawsze uwzględnia zarówno ryzyko związane z lekami, jak i ryzyko związane z nieleczoną depresją, więc nie jest wyborem między czymś bezpiecznym a niebezpiecznym. W PsychoNovatis nie prowadzimy farmakoterapii ani leczenia psychiatrycznego, więc ta część leczenia odbywa się poza placówką, najczęściej równolegle z psychoterapią.

Różnica między depresją w ciąży a poporodową

Depresja w ciąży i depresja poporodowa to dwa powiązane, ale osobne zjawiska, rozróżniane momentem wystąpienia objawów: depresja w ciąży zaczyna się przed porodem, a poporodowa po nim. Nie należy jej mylić z tak zwanym baby blues, czyli krótkim, łagodnym spadkiem nastroju w pierwszych dniach po porodzie, który mija samoistnie.

W DSM-5-TR obie mieszczą się pod wspólnym specyfikatorem „with peripartum onset”, stosowanym, gdy epizod depresyjny zaczyna się w ciąży albo w ciągu czterech tygodni po porodzie. Nawet połowa epizodów depresyjnych rozpoznawanych po porodzie w rzeczywistości zaczyna się jeszcze w ciąży, co pokazuje, że granica bywa płynna.

Nieleczona depresja w ciąży wiąże się z ryzykiem utrzymywania się objawów po porodzie, dlatego rozpoznanie i leczenie objawów jeszcze w czasie ciąży może chronić także pierwsze miesiące po narodzinach dziecka. Depresja w ciąży zwiększa ryzyko depresji poporodowej, dlatego zajęcie się objawami jeszcze przed porodem chroni też okres tuż po nim.

Depresja w ciąży: najważniejsze w skrócie

Depresja w ciąży bywa mylona ze zwykłym zmęczeniem, ale jest realnym stanem zdrowia psychicznego, który można rozpoznać i skutecznie leczyć, najczęściej psychoterapią, czasem w połączeniu z leczeniem psychiatrycznym. Leczenie nie daje gwarancji identycznej poprawy u każdej kobiety, ale wyraźnie zwiększa szansę na lepsze samopoczucie jeszcze przed porodem.

PsychoNovatis prowadzi psychoterapię osób dorosłych i młodzieży od 15 roku życia, stacjonarnie w Lublinie oraz online. Wizyta jest prywatna i nie jest refundowana z NFZ, trwa 50 minut, a cena zależy od indywidualnego cennika specjalisty i wynosi od 180 do 200 zł. Zgłoszenie się po pomoc z powodu depresji w ciąży nie jest przesadą ani obciążeniem dla nikogo, tylko krokiem, który może pomóc i Tobie, i dziecku.

• depresja w ciąży to epizod depresyjny pojawiający się przed porodem, rozpoznawany według tych samych kryteriów co depresja w każdym innym okresie życia
• według metaanalizy z 2021 roku dotyczy około 20,7 procent kobiet w ciąży, w tym części z nasileniem depresji dużej
• objawy często mylone są ze zmęczeniem, bezsennością i zmianami apetytu typowymi dla ciąży, dlatego bywają niezauważone przez wiele tygodni
• kluczową różnicą jest utrzymywanie się obniżonego nastroju i utraty przyjemności niemal codziennie przez tygodnie, niezależnie od odpoczynku
• do czynników zwiększających ryzyko należą brak wsparcia bliskich, doświadczenie przemocy, wcześniejsza depresja i silny stres życiowy
• myśli samobójcze w ciąży wymagają natychmiastowego kontaktu: 112 albo izba przyjęć szpitala psychiatrycznego przy zagrożeniu życia, telefon zaufania 116 123 przy pilnej potrzebie rozmowy bez zagrożenia życia
• psychoterapia jest pierwszym wyborem przy nasileniu łagodnym do umiarkowanego, a o ewentualnej farmakoterapii zawsze decyduje lekarz psychiatra po ocenie bilansu korzyści i ryzyka
• nieleczona depresja w ciąży zwiększa ryzyko powikłań ciąży i depresji poporodowej, dlatego pomoc warto zacząć jeszcze przed porodem