Depresja sezonowa: kiedy jesienny spadek formy jest chorobą

Czym jest depresja sezonowa

Depresja sezonowa to potoczna nazwa nawracającego zaburzenia depresyjnego, w którym epizody depresji pojawiają się w tych samych porach roku i ustępują w pozostałej części roku. U zdecydowanej większości osób z tym wzorcem epizody zaczynają się jesienią lub zimą, rzadziej występuje wzorzec odwrotny, z epizodami wiosną lub latem.

Warunkiem rozpoznania wzorca sezonowego jest powtarzalność: pojedynczy gorszy listopad nie wystarcza, potrzebna jest wyraźna zależność między porą roku a nastrojem, utrzymująca się przez kilka lat z rzędu. Powtarzalny wzorzec sezonowy nakłada się na zaburzenie depresyjne nawracające, a nie stanowi osobnej jednostki chorobowej.

Jesienny spadek formy, który wraca rok w rok i utrudnia codzienne funkcjonowanie, wymaga takiej samej oceny specjalisty jak każdy inny epizod depresji, niezależnie od pory roku. Oceny objawów dokonuje psycholog, psychoterapeuta albo lekarz psychiatra po rozmowie o przebiegu trudności w ostatnich latach, a formalne rozpoznanie medyczne i decyzje o farmakoterapii należą do lekarza. Podstawą nie jest jeden zły tydzień, tylko wzorzec z kolejnych sezonów.

Depresja sezonowa w ICD-11 i DSM-5-TR

W klasyfikacji ICD-11 depresja sezonowa nie jest osobną jednostką diagnostyczną, tylko wzorcem przebiegu zaburzenia depresyjnego nawracającego, do którego można dopisać kwalifikator sezonowości, gdy epizody powtarzają się o tej samej porze roku. Zaburzenie depresyjne nawracające rozpoznaje się, gdy epizody depresyjne wystąpiły co najmniej dwa razy, z okresami remisji między nimi.

Podobnie w DSM-5-TR depresja sezonowa nie występuje jako osobne rozpoznanie. Określenie „with seasonal pattern” jest tam specyfikatorem przebiegu, stosowanym przy nawracających epizodach depresyjnych oraz w zaburzeniach afektywnych dwubiegunowych, gdy początek epizodów i remisje powtarzają się o tej samej porze roku przez co najmniej dwa kolejne lata, a sezonowe epizody wyraźnie przeważają nad tymi niesezonowymi w całym przebiegu choroby.

W Polsce w dokumentacji medycznej i na zwolnieniach lekarskich nadal funkcjonują głównie kody ICD-10, czyli F32 dla epizodu depresyjnego i F33 dla zaburzenia depresyjnego nawracającego, ponieważ wdrażanie ICD-11 w kraju wciąż trwa, mimo że na świecie obowiązuje ono od 1 stycznia 2022 roku. Depresja sezonowa, niezależnie od użytej klasyfikacji, oznacza sezonowy wzorzec nawrotów depresji, a nie odrębną chorobę wymagającą osobnego rozpoznania.

Objawy depresji sezonowej: sen, apetyt, energia

Objawy depresji sezonowej obejmują dwa poziomy: podstawowe objawy każdego epizodu depresyjnego, czyli obniżony nastrój, utratę zainteresowań i energii, oraz dodatkowe cechy typowe dla wzorca sezonowego, widoczne przede wszystkim w śnie, apetycie i wadze. Objawy podstawowe są takie same jak w każdym epizodzie depresyjnym, niezależnie od pory roku.

U wielu osób z sezonowym wzorcem dominuje nadmierna senność, czyli potrzeba spania znacznie dłużej niż zwykle, przy jednoczesnym braku wypoczęcia po przespanej nocy. Towarzyszy jej często wzrost apetytu, zwłaszcza na węglowodany i słodycze, oraz przyrost masy ciała w miesiącach jesienno-zimowych.

Do obrazu dołączają się często spadek energii, większa potrzeba izolowania się od innych oraz trudność ze wstawaniem rano, szczególnie w ciemne, zimowe poranki. Bywa też obniżona zdolność koncentracji i większa drażliwość, zwłaszcza pod koniec dnia.

Kombinacja nadmiernej senności, wzmożonego apetytu na węglowodany i spadku energii, powtarzająca się w tych samych miesiącach przez kilka lat z rzędu, jest charakterystycznym obrazem depresji sezonowej, nie pojedynczym złym okresem. U części osób obraz jest jednak mieszany: obok nadmiernej senności pojawia się też bezsenność albo inne objawy typowe dla depresji o wzorcu niesezonowym.

PodcastCzy to lenistwo, czy już depresja?Ten sam temat w podcaście PsychoLogic

Odwrócone objawy w depresji sezonowej: sen i apetyt

W typowym, niesezonowym epizodzie depresyjnym częściej występują bezsenność i spadek apetytu z utratą masy ciała, podczas gdy w depresji sezonowej częściej dominuje wzorzec odwrotny: nadmierna senność i wzmożony apetyt. W literaturze klinicznej taki odwrócony układ objawów bywa nazywany obrazem atypowym. Cechy atypowe i wzorzec sezonowy to jednak dwa różne wymiary opisu depresji: mogą współwystępować, ale się nie wykluczają i nie znaczą tego samego.

Jednym z możliwych wyjaśnień tej różnicy są zmiany w rytmie dobowym i wydzielaniu melatoniny, które w miesiącach o krótszym dniu przesuwają naturalny cykl snu i czuwania. Nie jest to jednak ustalony, zamknięty mechanizm, tylko jedna z hipotez opisywanych w badaniach nad wzorcem sezonowym.

Odwrócony obraz objawów w depresji sezonowej, obejmujący na przykład nadmierną senność i zwiększony apetyt, nie jest odstępstwem od prawdziwej depresji ani jej łagodniejszą wersją, tylko jednym z rozpoznawalnych wariantów przebiegu tego samego zaburzenia. Dlatego przy ocenie objawów sezonowych bierze się pod uwagę cały obraz kliniczny, a nie tylko to, czy pasuje on do najbardziej podręcznikowego opisu depresji.

Sezonowy epizod depresyjny: kiedy zaczyna się i kiedy mija

Sezonowy epizod depresyjny najczęściej zaczyna się jesienią, między wrześniem a listopadem, nasila się w grudniu i styczniu, a stopniowo ustępuje wiosną, zwykle w marcu lub kwietniu. Rzadszy wzorzec letni przebiega odwrotnie: zaczyna się wiosną lub latem i ustępuje jesienią.

Moment ustąpienia objawów bywa różny u różnych osób i nie zawsze pokrywa się dokładnie z kalendarzową zmianą pory roku ani z pierwszymi cieplejszymi dniami. U części osób poprawa następuje stopniowo przez kilka tygodni, a nie z dnia na dzień wraz ze zmianą pogody.

Objawy zwykle ustępują w cieplejszych miesiącach, ale to nie zwalnia z konsultacji ani z leczenia, jeśli w szczycie sezonu wyraźnie utrudniają pracę, naukę albo relacje z innymi. Nawracający charakter epizodów jest sam w sobie wskazaniem do rozmowy ze specjalistą, niezależnie od tego, jak dobrze wygląda samopoczucie poza sezonem.

Depresja sezonowa a jesienna chandra: jak je odróżnić

Jesienna chandra to potoczne określenie krótkotrwałego pogorszenia nastroju i energii, które pojawia się jesienią u wielu osób i mija samo w ciągu kilku dni lub tygodni, bez wyraźnego wpływu na pracę, naukę czy relacje. Depresja sezonowa różni się od niej czasem trwania, nasileniem i wpływem na codzienne funkcjonowanie.

Depresja sezonowa utrzymuje się tygodniami lub miesiącami, nawraca w tych samych porach roku przez kolejne lata i wyraźnie ogranicza zdolność do pracy, nauki albo dbania o siebie. Jesienna chandra zwykle nie zaburza snu ani apetytu w sposób wyraźny i długotrwały, ale jeśli objawy utrzymują się, nasilają albo ograniczają codzienne funkcjonowanie, nie warto zakładać, że miną same.

Główną granicą między jesienną chandrą a depresją sezonową jest wpływ na funkcjonowanie: gorszy nastrój, który nie przeszkadza w codziennych obowiązkach, to zwykle chandra, a spadek formy, który uniemożliwia normalne funkcjonowanie przez większą część dnia, wymaga oceny specjalisty. W razie wątpliwości bezpieczniejszym wyborem jest konsultacja niż samodzielne zgadywanie, do którego z tych dwóch obrazów bliżej jest w danym przypadku.

Skąd się bierze sezonowy spadek nastroju jesienią

Zmniejszona ekspozycja na naturalne światło w miesiącach jesienno-zimowych, mogąca wpływać na rytm dobowy oraz wydzielanie melatoniny i serotoniny, jest jedną z głównych hipotez wyjaśniających sezonowy wzorzec objawów depresyjnych. Krótszy dzień i mniej światła słonecznego przesuwają wewnętrzny zegar biologiczny, co u części osób przekłada się na obniżenie nastroju i spadek energii.

Jednym z możliwych wyjaśnień jest też większa wrażliwość niektórych osób na zmiany długości dnia, częściowo uwarunkowana genetycznie, choć dokładny mechanizm tej wrażliwości nie jest w pełni poznany. Szerokość geograficzna bywa wymieniana jako czynnik zwiększający ryzyko, bo dalej od równika różnica w długości dnia między latem a zimą jest większa.

Mechanizm świetlny nie jest jednak ostatecznie potwierdzonym, zamkniętym wyjaśnieniem, tylko jedną z głównych hipotez opisywanych od lat osiemdziesiątych, gdy po raz pierwszy opisano ten zespół objawów (Rosenthal i in., 1984). Kolejne badania wciąż doprecyzowują, jak dokładnie światło, rytm dobowy i neuroprzekaźniki wpływają na nastrój w miesiącach jesienno-zimowych u poszczególnych osób.

Leczenie depresji sezonowej: terapia, światło, leki

Leczenie depresji sezonowej obejmuje trzy główne podejścia: psychoterapię, fototerapię oraz farmakoterapię, dobierane pojedynczo albo w połączeniu, zależnie od nasilenia objawów i oceny specjalisty. Wybór metody ustala się indywidualnie, biorąc pod uwagę nasilenie objawów, przebieg poprzednich sezonów i preferencje osoby leczącej się.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna dostosowana do wzorca sezonowego uczy rozpoznawania myśli i zachowań nasilających spadek nastroju jesienią oraz budowania nawyków chroniących przed nawrotem w kolejnych latach. W randomizowanym badaniu porównującym ją z fototerapią obie metody dawały porównywalną poprawę po sześciu tygodniach, ale w obserwacji po jednej i po dwóch kolejnych zimach osoby po psychoterapii rzadziej doświadczały nawrotu niż osoby leczone samą fototerapią (Rohan i in., 2016).

Fototerapia, czyli codzienna ekspozycja na silne światło o odpowiednim natężeniu i porze dnia, ma potwierdzoną skuteczność w części badań nad depresją sezonową (Golden i in., 2005), choć przeglądy podkreślają także ograniczenia metodologiczne starszych prac oraz konieczność osobnej oceny bezpieczeństwa. Dobór natężenia światła, pory i długości sesji wymaga wcześniejszej konsultacji ze specjalistą, zwłaszcza przy podejrzeniu choroby afektywnej dwubiegunowej, chorobach oczu, nadwrażliwości na światło albo lekach zwiększających światłoczułość. Przy chorobie afektywnej dwubiegunowej fototerapia może sprzyjać wystąpieniu epizodu hipomaniakalnego lub maniakalnego.

Farmakoterapia, najczęściej lekami przeciwdepresyjnymi, bywa włączana przy nasilonych objawach albo gdy psychoterapia i fototerapia nie przynoszą wystarczającej poprawy, a decyzję o niej zawsze podejmuje lekarz psychiatra. W PsychoNovatis nie prowadzimy leczenia psychiatrycznego ani farmakoterapii, więc ta część leczenia odbywa się poza placówką, równolegle z psychoterapią albo po konsultacji psychiatrycznej.

Co pomaga samodzielnie przy sezonowym spadku nastroju

Kilka codziennych nawyków może łagodzić objawy sezonowego spadku nastroju i warto stosować je równolegle z leczeniem, a nie zamiast niego. Należą do nich stały rytm snu i pobudki o tej samej porze także w weekend, codzienna ekspozycja na naturalne światło w pierwszej części dnia, najlepiej podczas krótkiego spaceru, oraz regularna aktywność fizyczna.

Pomocne bywa też planowanie przyjemnych aktywności z wyprzedzeniem, zamiast czekania, aż samo się zechce, bo w obniżonym nastroju motywacja pojawia się często dopiero po działaniu, a nie przed nim. Utrzymywanie kontaktu z bliskimi, mimo pokusy wycofania się, zwykle chroni przed pogłębianiem izolacji, która sama w sobie nasila objawy.

Samodzielne rozpoczęcie fototerapii bez konsultacji, zwłaszcza silną lampą i bez ustalonej pory stosowania, nie jest bezpiecznym punktem startu, tym bardziej przy podejrzeniu choroby afektywnej dwubiegunowej albo przy już przyjmowanych lekach. Nie warto też czekać z konsultacją do kolejnej zimy w nadziei, że tym razem samo przejdzie, skoro poprzednie sezony pokazały inny wzorzec.

Depresja sezonowa: najważniejsze w skrócie

Esencja:

• depresja sezonowa to wzorzec sezonowy zaburzenia depresyjnego nawracającego, nie osobna jednostka w ICD-11 ani w DSM-5-TR
• w DSM-5-TR wzorzec ten opisuje specyfikator przebiegu „with seasonal pattern”, stosowany przy nawracających epizodach depresyjnych oraz w zaburzeniach afektywnych dwubiegunowych
• najczęstszy jest wzorzec jesienno-zimowy z nadmierną sennością, wzmożonym apetytem i spadkiem energii, rzadszy jest wzorzec letni
• objawy mogą ustępować w cieplejszych miesiącach, ale nawracający charakter epizodów sam w sobie jest wskazaniem do konsultacji
• od jesiennej chandry odróżnia ją czas trwania, nasilenie i wyraźny wpływ na codzienne funkcjonowanie
• jedną z głównych hipotez jest wpływ mniejszej ekspozycji na światło na rytm dobowy, melatoninę i serotoninę
• leczenie obejmuje psychoterapię, fototerapię i w razie potrzeby farmakoterapię, o której zawsze decyduje lekarz psychiatra
• fototerapię zaczyna się po konsultacji ze specjalistą, nie samodzielnie, zwłaszcza przy podejrzeniu choroby afektywnej dwubiegunowej, chorobach oczu albo lekach zwiększających światłoczułość